Özel Öğrenme Güçlüğü Destek Eğitim Programı: Neler Çalışılır, Evde Nasıl Takip Edilir?

Özel öğrenme güçlüğü destek eğitim programı nedir?

Özel öğrenme güçlüğü destek eğitim programı, MEB’in özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde uygulanmak üzere hazırladığı resmî programdır; tam adı “Öğrenme Güçlüğü Olan Bireyler İçin Destek Eğitim Programı”dır. Program, Bakanlığın Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün sitesinde yayımlanır. Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliği, bu merkezlerde Bakanlıkça onaylanmış destek eğitim programlarının uygulanacağını söyler.

Programın genel amacı altı başlıkta toplanır:

• Algı ve bellek becerilerini geliştirmek
• Motor planlama becerilerini geliştirmek
• Dil ve iletişim becerilerini geliştirmek
• Kendini düzenleme stratejileri kazandırmak
• Sosyal uyum becerileri kazandırmak
• Erken okuryazarlık, okuma, yazma, dil bilgisi ve matematik gibi akademik becerileri desteklemek

Program kendini bir ders kitabı gibi değil, bir hedef havuzu gibi kurar. Her modül bölümlere, her bölüm hedeflere, her hedef de “hedef davranışlara” ayrılır. Öğretmen bu havuzdan çocuğun ihtiyacına uyan hedefleri seçer ve çocuğa özel planı, yani BEP’i bunlarla hazırlar.

Destek eğitim programında hangi modüller var, neler çalışılır?

Programda altı modül vardır ve programdaki tabloya göre toplam süre 1.100 ders saatidir. Aşağıdaki tablo her modülde neler çalışıldığını ve programın açıklamalarından yola çıkarak evde nasıl destek olabileceğinizi özetliyor.

Modül (toplam ders saati)	Neler çalışılır?	Evde nasıl desteklenir?
Öğrenmeye Destek (150)	Görsel, işitsel ve dokunsal algı ve bellek; motor planlama; kendini düzenleme: günü planlama, çantayı ders programına göre hazırlama, ödevin başlama saatini ve süresini belirleme	Ödev saatini çocuğunuzla birlikte seçip bir çizelgeye yazın; b, d, p gibi benzer harfleri önce farklı harfler arasında, sonra birbirleri arasında buldurun
Dil ve İletişim (150)	Sesletim, sözcük dağarcığı, dilin biçimi, anlamı ve kullanımı, iletişimin işlevleri	Yanlış söylenen sözcüğü çocuğun sözünü kesmeden, kendi cümlenizde doğru biçimiyle tekrar edin; sofrada ve markette yeni sözcükleri doğal biçimde kullanın
Okuma ve Yazma (300)	Erken okuryazarlık, ilk okuma ve yazma, akıcı okuma ve okuduğunu anlama, dinlediğini anlama, yazılı anlatım, dil bilgisi	Tekerleme ve şarkılarla uyak oyunları oynayın; kısa bir metni birlikte birkaç kez okuyun; okuduktan sonra hem cevabı metinde açıkça yazan hem de çıkarım yapmayı gerektiren sorular sorun
Erken Matematik (200)	Nesne nitelikleri, uzamsal ilişkiler, sayılar, parça-bütün ilişkisi, erken toplama ve çıkarma, geometri, ölçme, veri	Önce gerçek nesnelerle, sonra resimlerle çalışın: uzun-kısa, boş-dolu, hafif-ağır gibi sözcükleri kullanarak kaşıkları, bardakları gruplayın
Matematik (200)	Sayılar ve işlemler, geometri, ölçme, veri işleme; MEB matematik dersi öğretim programına dayanır ve dört düzeyde sıralanır	Merdiven çıkarken ya da el çırparak ritmik sayın; sayı doğrusu ve yüzlük tablo gibi görsel araçları evde de kullanın
Sosyal Etkileşim (100)	Sözel olmayan iletişim, kişiler arası ilişkiler, duygu ve davranış düzenleme	Aynı cümleyi kızgın, üzgün ya da şaşkın bir ses tonuyla söyleyip hangi duyguyu duyduğunu tahmin ettirin; kitaptaki karakterin ne hissettiğini konuşun

Matematik modülünde her düzeyin hedefleri tamamlandıktan sonra bir sonraki düzeye geçilir. Okuma ve Yazma modülünde ise sesbilgisel farkındalık hedefleri birbirinin üzerine kurulduğu için sırayla çalışılmalıdır.

Yazma güçlüğünün belirtilerini ve evde yazma çalışmalarını disgrafinin ne olduğunu anlatan rehberde, matematik modüllerinin ayrıntısını ve sayı becerilerine yönelik önerileri diskalkuli rehberinde bulabilirsiniz. Okumaya yönelik yöntemleri disleksinin tedavisi olup olmadığını anlatan yazımız ele alıyor.

Çocuğun hangi modülleri alacağı nasıl belirlenir?

Çocuğun hangi modül ve bölümleri alacağı, Rehberlik ve Araştırma Merkezi’nde (RAM) yapılan “kaba değerlendirme” ile belirlenir. Programa göre merkez de RAM’ın belirlediği modüllerde kendi kaba değerlendirmesini yapar ve çocuğun ihtiyaçlarını daha ayrıntılı ortaya koyar. Bu aşamada çocuğun yaşı, sınıf düzeyi ve becerinin günlük ve okul hayatında ne kadar işe yaradığı birlikte düşünülür.

Merkezdeki kaba değerlendirme üç yoldan bilgi toplar:

1. Görüşme: aileyle, çocuğun okuldaki öğretmenleriyle ve yaşı uygunsa çocuğun kendisiyle
2. Gözlem: çocukla doğrudan çalışan öğretmenin ya da uzmanın gözlemi
3. Ölçme: kontrol listeleri ve dereceli puanlama anahtarlarıyla birebir değerlendirme

Görüşmede anlatacaklarınız bu yüzden önemlidir. Çocuğunuzun evde nerede zorlandığını, ödeve nasıl başladığını, hangi işlerde rahat olduğunu somut örneklerle aktarmak, hedeflerin doğru seçilmesine katkı sağlar. RAM başvurusunun adımlarını RAM raporunun nasıl alındığını anlatan rehberde bulabilirsiniz.

Hedefler seçildikten sonra öğretmen, öğretime başlamadan önce çocuğun her hedefte hangi basamakta olduğunu ayrıntılı biçimde ölçer. Program buna “ön değerlendirme” der; sonuçlar Performans Kayıt Formu’na işlenir ve öğretim bittiğinde aynı ölçümle “son değerlendirme” yapılır.

Destek eğitim programı ile BEP arasındaki ilişki ne?

Destek eğitim programı herkes için aynı olan genel çerçevedir; BEP ise bu çerçeveden çocuğa göre seçilmiş hedeflerin yazılı planıdır. Program, her çocuk için destek eğitim programı temel alınarak bir bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) hazırlanması ve uygulanması gerektiğini açıkça yazar.

Programın tarifine göre bir BEP şunları içermelidir:

• Çocuğun şu anki performans düzeyi
• Dönem ya da yıl sonunda ulaşılması beklenen hedefler
• Verilecek eğitim hizmetleri ve bu hizmetlerin süresi
• Gerekiyorsa okul ya da kademe değişikliğindeki geçiş hizmetleri
• İlerlemenin nasıl ölçüleceği

Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliği’ne göre merkezde çocuğun başarısı BEP’ine göre değerlendirilir. İzleme de destek eğitim programındaki açıklamalar ve ölçme araçları dikkate alınarak merkezdeki BEP birimince yürütülür.

Merkezdeki destek eğitimi ile okuldaki destek arasında ne fark var?

Temel fark, hedeflerin hangi programa dayandığıdır: merkezde destek eğitim programı, okulda ise çocuğun izlediği okul programı esas alınır. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, BEP’in bireyin takip ettiği eğitim programı temel alınarak hazırlanmasını ister; kaynaştırma yoluyla okuyan bir öğrenci için bu, kayıtlı olduğu okulun eğitim programıdır.

Bu yüzden çocuğunuzun iki ayrı BEP’i olabilir: biri okulda, biri merkezde. Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliği, merkezdeki BEP biriminde alınan kararların, zorunlu eğitim çağındaki çocuğun okuluna oradaki BEP birimine iletilmek üzere resmî yazıyla bildirilmesini öngörür. Böylece iki planın birbirinden habersiz yürümemesi amaçlanır.

Okulda verilen destekleri özel öğrenme güçlüğünün ne olduğunu anlatan rehberde, okul BEP’inin içeriğini ve BEP toplantısının nasıl isteneceğini kaynaştırma öğrencisinin haklarını anlatan yazıda bulabilirsiniz. Merkezde ayda kaç saat ders yapıldığı ve ücret kuralları ise rehabilitasyon merkezi ile evde özel dersin karşılaştırmasında anlatılıyor.

BEP’teki hedef listesi nasıl okunur?

BEP’teki hedefleri okumanın anahtarı, programın kullandığı numaralama sistemidir. Program her hedef davranışa dört haneli bir kod verir: ilk sayı modülü, ikincisi bölümü, üçüncüsü hedefi, dördüncüsü hedef davranışı gösterir.

Örneğin 3.3.1.3 kodu şöyle çözülür: 3. modül Okuma ve Yazma, 3. bölüm Akıcı Okuma ve Okuduğunu Anlama, 1. hedef “Metni doğru ve akıcı olarak sesli okur”, 3. hedef davranış ise “Akıcı okur” anlamına gelir. Aynı mantıkla 1.5.3.4, Öğrenmeye Destek modülünün kendini düzenleme bölümünde “ödeve başlama saatini belirler” davranışına karşılık gelir.

Bir hedef listesine bakarken şu soruları sorabilirsiniz:

• Bu hedef davranış neyi ölçüyor? Program, akıcı okuma için ölçü birimini “dakikada okunan sözcük sayısı” olarak belirler.
• Başlangıç ölçümü ne çıktı? Ön değerlendirme sonucu, ilerlemeyi kıyaslayacağınız noktadır.
• Hedefe ulaşıldı mı? BEP Gelişimi İzleme Özet Formu’nda çalışılan hedef davranışlar, ulaşılamayanlar, ulaşılamama nedeni ve öneriler ayrı sütunlarda yazılır.
• Evde ne yapabilirim? Seçilen hedeflerden hangisinin evde de çalışılabileceğini öğretmenle konuşun.

Program, beklenen tepkiler gelmiyorsa yöntemin, materyalin, ortamın ya da alıştırma sayısının değiştirilmesini ister. Yani bir hedefe ulaşılamaması çocuğun “yapamadığı” anlamına gelmez; planın gözden geçirilmesi gerektiğini gösterir.

Çocuğun ilerlemesi evde nasıl takip edilir?

Evde ilerlemeyi takip etmenin en kolay yolu, BEP’teki birkaç hedef davranışı seçip haftada bir kısa ölçüm yazdığınız basit bir tablodur. Program öğretmenlere de öğretim sırasında sonuçları kayıt çizelgesine ve grafiğe işlemeyi, ilerlemeyi somutlaştırmak için sütun grafiği kullanmayı önerir.

Tarih	Hedef davranış (BEP’teki kod)	Evde ne yaptık?	Ölçüm	Not
1. hafta	3.3.1.3 Akıcı okur	Aynı kısa metni birlikte üç kez okuduk	Bir dakikada okunan sözcük sayısı	Hangi sözcüklerde takıldı?
1. hafta	1.5.3.4 Ödeve başlama saatini belirler	Saati kendisi seçip çizelgeye yazdı	Yaptı (+) / yapmadı (–)	Hatırlatma gerekti mi?
1. hafta	5.1.1.4 1’den 100’e beşer ritmik sayar	Merdivende ve el çırparak saydık	Hatasız ulaştığı sayı	Nerede durdu?
2. hafta	6.1.1.4 Ses tonundan duyguyu söyler	Aynı cümleyi farklı tonlarla söyledik	Doğru tahmin sayısı	Hangi duygu zor geldi?

Programdaki kontrol listeleri de bu kadar sadedir: çocuk davranışı yaptıysa artı, yapmadıysa eksi işaretlenir. Siz de aynı işaretleri kullanırsanız evdeki notlarınız öğretmenin kayıtlarıyla kolayca karşılaştırılır.

Tabloyu kullanırken şunlara dikkat edin:

• Az hedef seçin. İki ya da üç hedef davranış, hepsini izlemeye çalışmaktan daha sürdürülebilirdir.
• Küçük artışlar planlayın. Program, hedef koyarken artışın genellikle yüzde 10 ile 30 arasında hesaplanmasını önerir.
• Çocuğu sürece katın. Programdaki “kendini izleme” tekniğinde çocuk kendi performansını bir çizelgeye kaydeder; grafiği onun doldurması motivasyonu artırabilir.
• Çabayı övün. Program, öğrenilmiş çaresizliğin önüne geçmek için yalnız sonucun değil, gösterilen çabanın ve doğru stratejinin de pekiştirilmesini ister.

Tablo bir sınav değildir; amacı merkezdeki ya da evdeki eğitimciyle konuşurken elinizde somut bilgi olmasıdır.

Destek eğitiminde yıl sonu değerlendirmesi nasıl yapılır?

Yıl sonunda merkez, çocuğun bütün kayıtlarını bir gelişim dosyasında, yani portfolyoda toplar ve bu dosya RAM’a gönderilir. Programa göre portfolyo, bir yıl boyunca tutulan performans kayıtlarını ve çocuğun çalışmalarından örnekleri içerir.

Dosya üç bölümden oluşur:

1. BEP, BEP Gelişimi İzleme Özet Formu ve ön ve son değerlendirmelerin işlendiği Performans Kayıt Formları
2. Kullanılan ölçme araçlarından, kayıt formlarından ve grafiklerden örnekler
3. Çocuğun ödevleri, çalışma yaprakları ve varsa ses ya da video kayıtları

RAM dosyayı inceler, çocuğun BEP’teki hedeflere göre gelişimini değerlendirir ve eğitimi bu sonuca göre yeniden planlar. Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliği de bu formların merkezdeki birey dosyasında tutulmasını öngörür. Evde tuttuğunuz notlar, bu dönemde öğretmenle yapacağınız görüşmede de işinize yarar.

Evde özel ders bu programla birlikte nasıl yürür?

Evde özel ders devlet destekli destek eğitim programının parçası değildir, ama aynı hedeflere hizmet edecek biçimde planlanabilir. Bunun için okuldaki ve merkezdeki BEP’lerin güncel hedef listesini evde çalışan eğitimciyle paylaşmanız yeterli bir başlangıçtır.

Paylaşım somut olduğunda işe yarar. Örneğin merkezde 3.3.1.3 numaralı akıcı okuma hedefi çalışılıyorsa, evdeki ders de aynı beceriyi farklı metinlerle pekiştirebilir ve her iki taraf aynı ölçü birimini kullanabilir. Bu, çocuğun üç ayrı yerde üç ayrı hedefle yorulmasının önüne geçer.

Büşra Nur Gökçe, İstanbul Avrupa Yakası’nda çocuğun kendi evinde birebir ders veren bir çocuk gelişimcidir. Okuma, yazma ve matematikte zorlanan çocuklar için çalışmaların nasıl planlandığını evde öğrenme güçlüğü özel dersi sayfasında, güçlük daha çok okumada yoğunlaşıyorsa disleksi özel dersi sayfasında görebilirsiniz.