2 Yaşında Gelişim Geriliği Belirtileri: Ne Zaman Uzmana Gitmeli?

İki yaş, çocukların hareket, dil ve oyun becerilerinde hızla ilerlediği bir dönemdir; bu yüzden yaşıtlarıyla aradaki küçük farklar bile ailelerin gözüne çarpar. Bu rehberde 24 ay civarında genellikle neler beklendiğini, hangi işaretlerin beklemeden bir uzmana danışmayı gerektirdiğini ve değerlendirmenin Türkiye’de nasıl işlediğini bulacaksınız. Anlatılanlar bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun gelişimini değerlendirecek kişi hekiminizdir.

2 yaşındaki bir çocuk neler yapabilmeli?

İki yaşına gelen çoğu çocuk koşar, topa tekme atar, “su ver” gibi iki sözcüğü birleştirir, kitapta sorulan resmi gösterir ve yanındaki biri ağladığında bunu fark eder. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin (CDC) “Learn the Signs. Act Early.” programı gelişimi sosyal-duygusal, dil ve iletişim, bilişsel ve hareket olmak üzere dört alanda izler. Aşağıdaki tablo bu programın listelerinden derlendi; 18 ay sütunu, iki yaşına gelmiş bir çocukta artık yerleşmiş olması beklenen becerileri gösterir.

Gelişim alanı	18 aya kadar çoğu çocuk	24 aya kadar çoğu çocuk
Sosyal-duygusal	İlginç bulduğu bir şeyi size göstermek için işaret eder; sizden uzaklaşırken yakında olduğunuzdan emin olmak için dönüp bakar	Biri ağladığında ya da canı yandığında bunu fark eder; yeni bir durumda nasıl tepki vereceğini anlamak için yüzünüze bakar
Dil ve iletişim	“Anne” ve “baba” dışında en az üç sözcük söylemeye çalışır; jest yapmadan söylenen “Onu bana ver” gibi tek adımlı bir yönergeyi izler	İki sözcüğü birleştirir; kitapta sorduğunuz resmi ve istendiğinde en az iki vücut bölümünü gösterir; öpücük göndermek ya da başıyla “evet” demek gibi el sallama ve işaret etme dışında jestler kullanır
Bilişsel	Süpürmek gibi ev işlerinde sizi taklit eder; oyuncak arabayı itmek gibi basit oyunlar oynar	Bir eliyle kabı tutarken diğeriyle kapağını açar; oyuncaklardaki düğmeleri kurcalar; oyuncak yemeği tabağa koymak gibi birden fazla oyuncağı birlikte kullanır
Hareket	Bir yere tutunmadan yürür; karalama yapar; kaşık kullanmayı dener; koltuğa yardımsız çıkıp iner	Koşar; topa tekme atar; birkaç basamağı tırmanmadan, yardımla ya da yardımsız yürüyerek çıkar; kaşıkla yer

Listedeki her beceri, o yaştaki çocukların yüzde 75 ya da daha fazlasının yapabildiği şeylerden seçilmiştir. Bir maddeyi henüz yapmayan çocuk yaşıtlarının çoğunun gerisinde kalmış olabilir; bu durum tanı anlamına gelmez ama doktorunuzla konuşmak için yeterli bir nedendir. Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın aile hekimlerine yönelik izlem protokolü de 24. aydan itibaren çocuğun iki sözcükten oluşan cümleler kurmasını bekler. Diğer yaşların listesini yaşa göre çocuk gelişim basamakları rehberinde bulabilirsiniz.

Her gecikme gelişim geriliği midir?

Hayır, her çocuk aynı hızda gelişmez ve bir becerinin birkaç hafta geç gelmesi çoğu zaman bu doğal farklılığın parçasıdır. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) beş ülkede sağlıklı çocuklarla yaptığı çalışmada desteksiz yürümeye başlamanın ortanca yaşı 12 ay bulunmuş, ama sağlıklı çocukların yüzde 98’i bu beceriyi 8,2 ile 17,6 ay arasında, oldukça geniş bir aralıkta kazanmıştır. Aynı çalışma, beceriyi bu aralığın sonuna doğru hâlâ kazanmamış görünen çocuklarda uygun bir taramanın gündeme gelmesini önerir.

Gelişim geriliği ise çocuğun bir ya da birkaç gelişim alanında yaşıtlarının belirgin biçimde gerisinde kalmasıdır. Beş yaşından küçük bir çocukta hareket, dil, bilişsel, sosyal ve günlük yaşam becerilerinden iki ya da daha fazlasında belirgin gecikme varsa, hekimler bunu “global gelişimsel gerilik” olarak adlandırır. Yalnızca dil gibi tek bir alanı etkileyen gecikmeler de vardır.

Farklı listeler farklı eşikler kullandığı için “geride kalmak” her listede aynı anlama gelmez:

Liste	Neye göre hazırlanmış?	Eksik bir madde ne anlama gelir?
CDC gelişim basamakları	Çocukların en az yüzde 75’inin o yaşa kadar yaptığı beceriler	Doktorla konuşmak ve gerekirse tarama yapılması için bir işarettir
Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi (GİDR), aile hekimliği	Çocukların yüzde 97’sinin belirtilen ayın sonuna kadar kazandığı işlevler	O alanda gecikme olarak yorumlanır; nedenler araştırılır, tetkik ve destek planlanır
DSÖ yürüme aralığı	Sağlıklı çocukların yüzde 1’i ile yüzde 99’u arasındaki yaş aralığı	Aralığın içindeki farklar doğal kabul edilir; sınıra yaklaşan çocukta tarama gündeme gelir

Bu eşiklerin ortak mesajı şudur: “Her çocuk farklıdır” cümlesi doğrudur, ama beklemek için gerekçe olmamalıdır. CDC’nin listelerini yenilerken dayandığı çalışmaya göre, CDC’nin grup görüşmelerine katılan ve gelişimsel yetersizliği olan çocukları bulunan aileler, “bekleyin, her çocuk farklı gelişir” denildiği için durumun geç fark edildiğini anlatmıştır. Öte yandan Sağlık Bakanlığı’nın protokolü, bir becerinin erken kazanılmasının da çocuğun ileriki gelişimi hakkında tek başına bir şey söylemediğini hatırlatır; yaşıtından erken yürüyen ya da konuşan bir çocukla kıyaslamak bu yüzden yanıltıcı olabilir.

2 yaşında hangi belirtiler uzmana gitmeyi gerektirir?

Çocuğunuz daha önce kazandığı bir beceriyi kaybediyorsa ya da 18 aya kadar kazanılması beklenen becerilerin bir kısmı iki yaşında hâlâ yoksa beklemeden aile hekiminiz veya çocuk doktorunuzla konuşun. CDC’nin velilere mesajı kısadır: Beklemeyin. Aşağıdaki işaretler CDC’nin gelişim listelerinden ve Sağlık Bakanlığı’nın izlem protokolünden derlendi:

• Daha önce söylediği sözcükleri ya da kazandığı oyun ve iletişim becerilerini kaybetmesi (yaşı ne olursa olsun)
• 18 aylıkken hâlâ bir yere tutunmadan yürümemesi
• İki yaşında iki sözcüğü birleştirmemesi
• İlginç bulduğu bir şeyi size göstermek için işaret etmemesi
• Jest yapmadan söylenen basit, tek adımlı bir yönergeyi anlamıyor görünmesi
• Adı söylendiğinde ya da uzaktan seslenildiğinde dönüp bakmaması, seslere tepkisiz kalması
• Ev işlerinde sizi taklit etmemesi, oyuncaklarla basit oyunlar bile kurmaması
• Gecikmenin tek bir alanda değil, hareket, dil ve oyun gibi birkaç alanda birden görülmesi

Bu maddelerden biri tek başına bir tanıyı göstermez; yalnızca daha ayrıntılı bakılması gerektiğini söyler. Listede olmayan ama sizi kaygılandıran bir davranış varsa onu da anlatın. Sağlık Bakanlığı’nın rehberi gelişim görüşmesine ailenin kaygılarını sorarak başlar, çünkü araştırmalar bu kaygıları öğrenmenin gelişimsel sorunların belirlenmesinde ve ele alınmasında önemli olduğunu göstermiştir.

İşaret etmeme ya da adı söylendiğinde dönüp bakmama gibi bazı işaretler otizm açısından da önem taşır. Yaşa göre gözlem listesini ve otizm taramasının nasıl yapıldığını evde otizm testinin mümkün olup olmadığını anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

2 yaşında konuşmayan çocuk için ne zaman endişelenmeli?

İki yaşında sözcükleri hiç birleştirmeyen ya da çok az sözcük kullanan bir çocuk için değerlendirme istemek yerinde olur. Dil ve konuşma alanında sık kullanılan bir ölçüte göre 24 aylıkken 50’den az sözcük kullanan ve iki sözcüğü hiç birleştirmeyen çocuklar “geç konuşan” grupta kabul edilir. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA), geç konuşan çocuklardan hangisinin zamanla yaşıtlarına yetişeceğini, hangisinde güçlüğün süreceğini başlangıçta ayırt etmenin zor olduğunu belirtir.

Değerlendirmede yalnızca söylediği sözcüklere bakılmaz. ASHA’ya göre konuşmanın yanında anlamada da gecikmesi olan çocuklar daha fazla risk taşır; geç başlayıp yaşıtlarına yetişen çocukların ise iletişim amaçlı jestleri daha sık kullandığı görülmüştür. Bu yüzden çocuğunuzun sizi anlayıp anlamadığını ve işaret etme, baş sallama gibi jestlerle derdini anlatıp anlatmadığını da not edin.

Konuşma gecikmesinde işitme mutlaka kontrol edilir, çünkü işitme kaybı dil gelişimini doğrudan etkileyebilir. Sağlık Bakanlığı’nın protokolünde de işitme değerlendirmesi, 13–36 ay arasındaki her izlemin parçasıdır. Konuşmanın nasıl başladığını ve dil gelişiminin evde nasıl desteklenebileceğini otizmli çocuklarda konuşma gelişimini anlatan yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Gelişim geriliği şüphesinde hangi doktora gidilir?

İlk adres aile hekiminiz ya da çocuk doktorunuzdur; gerekirse çocuğunuzu ayrıntılı değerlendirme için ilgili uzmanlara onlar yönlendirir. Sağlık Bakanlığı’nın izlem protokolüne göre 13–36 ay arasındaki çocuklar altı ayda bir kontrol edilir. Bu kontrollerde büyüme ölçümlerinin yanında gelişim, işitme ve görme değerlendirilir; her çocuğun 18. ayda, 24. ayda ve 3 yaşında otizm açısından da değerlendirilmesi öngörülür.

Süreç genellikle şöyle ilerler:

1. Kaygınızı rutin kontrolü beklemeden aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza anlatırsınız.
2. Hekim gelişimi değerlendirir, gerekirse bir tarama aracı kullanır ya da tetkik ister.
3. Daha ayrıntılı değerlendirme gerekiyorsa çocuğunuz gelişimsel pediatri, çocuk nörolojisi, çocuk ve ergen ruh sağlığı ya da çocuk psikolojisi gibi alanlara, işitme için de odyolojik değerlendirmeye yönlendirilebilir.
4. Değerlendirmenin sonunda hekim, gecikmenin olası nedenlerini ve çocuğunuzun ihtiyaç duyduğu desteği sizinle birlikte planlar.

Muayeneye notlarla gitmek işinizi kolaylaştırır. Sağlık Bakanlığı’nın rehberi, çocukların bazı becerilerini muayene ortamında göstermeyebileceğini özellikle belirtir. Evde çektiğiniz kısa videolar, ne zamandan beri fark ettiğinizi yazdığınız notlar ve çocuğunuzun yapabildiklerinin listesi hekimin gerçek tabloyu görmesine yardım eder.

2 yaş gelişim testi nedir?

Gelişim testi denince çoğu zaman bir tarama testi kastedilir: kısa sürede uygulanan, çocuğun yaşıtlarına göre nerede durduğuna dair ipucu veren ama tanı koymayan bir araç. Türkiye’de aile hekimleri ilk üç yaşta gelişimi izlemek için Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi’ni (GİDR) kullanır; 0–6 yaşta yaygın olarak kullanılan tarama testlerinden biri ise yalnızca eğitimini almış uygulayıcıların yapabildiği Denver II’dir. Denver II’nin hangi gelişim alanlarına baktığını, nasıl uygulandığını ve sonucunun ne anlama geldiğini Denver II gelişim testi rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık.

Gelişim geriliği belirlenirse çocuğa nasıl destek olunur?

Destek, gecikmenin nedenine ve etkilediği alanlara göre hekimle birlikte planlanır ve tetkiklerin sonuçlanması beklenmeden başlayabilir. Sağlık Bakanlığı’nın protokolü, gelişimsel gecikmelerin sık görülen nedenleri arasında evde yeterli uyaran ve şefkatli bakım eksikliğini, beslenme yetersizliğini, demir eksikliğini, işitme ve görme kayıplarını, kronik hastalıkları, ailedeki psikososyal zorlukları ve doğumla ilgili riskleri sayar. Aynı protokol, tetkik ve danışmaların çocuğun alacağı hizmeti geciktirmemesi gerektiğini vurgular.

Çocuğun ihtiyacına göre konuşma terapisi, fizyoterapi, özel eğitim, erken destek programları ya da kreş gibi seçenekler gündeme gelebilir. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre özel eğitim ihtiyacı olan 0–36 aylık çocuklar için erken çocukluk dönemi eğitim hizmetleri de verilir. Bu hizmet velinin yazılı talebi ve RAM’ın düzenlediği Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu doğrultusunda planlanır; aile eğitimi yoluyla, kurumda ya da evde, haftada iki gün ikişer eğitim saati olarak yürütülür; bir eğitim saati 40 dakikadır.

Raporun hangi adımlarla alındığını RAM raporunun nasıl alındığını anlatan rehberimizde adım adım anlattık. Evde birebir özel ders ise rapor gerektirmeyen ve bu hizmetlerle birlikte de sürdürülebilen ayrı bir seçenektir.

2 yaşındaki çocuğun gelişimini evde nasıl destekleyebilirsiniz?

Evde yapabileceğiniz en etkili şey, günlük rutinleri konuşma, oyun ve hareket fırsatına dönüştürmektir. CDC’nin iki yaş için önerileri ve Sağlık Bakanlığı’nın gelişimi destekleme yaklaşımı, pahalı oyuncaklardan çok çocukla birlikte geçirilen etkileşimli zamana dayanır. Şu adımlar iyi bir başlangıçtır:

• Çocuğunuz bir sözcüğü eksik ya da yanlış söylediğinde doğru söylenişini sakince siz tekrarlayın; örneğin “tap” dediğinde “Evet, top” deyin.
• Şarkılarla vücut bölümlerinin adlarını öğretin, resimli kitaplara birlikte bakıp sorular sorun.
• Sofraya bir şey taşımak ya da çekmece açmak gibi küçük görevler verin.
• Top yuvarlama, tekme atma ve parkta koşma gibi hareket oyunlarına zaman ayırın.
• Kum, su, boya ve bloklarla oynamasına, yapboz ve şekil eşleştirme oyunlarına fırsat tanıyın.
• Büyüklerin eski kıyafetleriyle kılık değiştirme ve evcilik gibi taklit oyunları kurun.
• Ekran süresini sınırlayın: DSÖ, iki yaşındaki çocuklar için hareketsiz ekran süresinin günde bir saati geçmemesini, daha azının daha iyi olduğunu önerir; CDC de bu sürenin bir yetişkin eşliğinde çocuk programı izleyerek geçmesini tavsiye eder.
• Uyku ve yemek saatlerini düzenli tutun; DSÖ bu yaş için şekerlemeler dahil 11–14 saat kaliteli uyku önerir.

Bu öneriler bir değerlendirmenin yerine geçmez; ama değerlendirme süreci devam ederken de çocuğunuzun her gün yeni şeyler denemesine fırsat verir. Gelişimin oyun ve iletişimle desteklenmesi çocuk gelişimcinin çalışma alanına girer; bu mesleğin neleri kapsadığını ve neden tanı koymadığını çocuk gelişimcinin ne iş yaptığını anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

Büşra Nur Gökçe, İstanbul Avrupa Yakası’nda çocukların kendi evinde birebir özel ders veren bir çocuk gelişimcidir; Denver II uygulayıcı sertifikası da bulunur. Derslerde tanı konmaz ve hekim değerlendirmesinin yerine geçecek bir test yapılmaz; küçük çocuklarla oyun temelli çalışılır, hedefler aileyle birlikte belirlenir. Hangi alanlarda destek verildiğini evde özel eğitim hizmetleri sayfasında inceleyebilirsiniz.