Disleksi Belirtileri: Yaşa ve Sınıfa Göre

Disleksi belirtileri, çocuğun yaşına ve okulda karşılaştığı beklentilere göre farklı biçimlerde ortaya çıkar. Okul öncesinde dikkat çeken bir işaretle lisede fark edilen bir güçlük birbirine pek benzemez. Bu rehberde işaretleri dönem dönem ele alıyor, hangilerinin tek başına bir anlam taşımadığını ve fark ettiğinizde hangi adımları atabileceğinizi anlatıyoruz.

Disleksi belirtileri nelerdir?

Disleksinin temel belirtileri harfleri seslerle eşleştirmekte, kelimeleri seslendirmekte ve akıcı okumakta zorlanmaktır; bunlara çoğu zaman yazım hataları ve okuduğunu anlamada güçlük eşlik eder. ABD Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü (NICHD), okuma bozukluklarının işaretleri arasında yavaş okumayı, sesli okurken doğru tonlamayı yakalayamamayı ve az önce okuduğunu anlamakta zorlanmayı da sayar.

MEB’in aileler için hazırladığı özel öğrenme güçlüğü rehberine göre bu çocukların en sık zorlandığı alan okumadır. Sesli okuma, okuduğunu anlama ve kelime tanıma güçlükleri öne çıkar. Rehber, bu güçlüklerin temelinde dil becerilerindeki yetersizliklerin bulunduğunu belirtir.

Uluslararası Disleksi Derneği (IDA) da disleksiyi dil temelli bir öğrenme güçlüğü olarak tanımlar. Derneğe göre disleksi kişiyi yaşam boyu etkiler, ancak etkisi hayatın farklı dönemlerinde değişir. Belirtileri yaşa göre ayrı ayrı incelemenin nedeni de budur.

Disleksi belirtileri yaşa ve sınıfa göre nasıl değişir?

Okul öncesinde işaretler daha çok konuşmada ve ses oyunlarında, ilkokulun ilk yıllarında harf-ses ilişkisinde, sonraki yıllarda ise okuma hızında, yazımda ve uzun metinleri anlamada görülür. Aşağıdaki tablo; MEB, NHS, NICHD ve uluslararası disleksi kaynaklarının bilgilendirmelerinden derlenen örnek işaretleri bir arada gösteriyor. Yaş sınırları yaklaşıktır ve her çocuk her işareti göstermez.

Dönem	Okumada ve yazmada	Konuşmada ve günlük hayatta
Okul öncesi	Alfabedeki harflerin adlarını öğrenmekte ve akılda tutmakta zorlanma; kendi adındaki harfleri tanıyamama; harf ve alfabe oyunlarına ilgisizlik	Konuşmaya yaşıtlarından geç başlama; bildiği kelimeleri uzun süre yanlış ya da bebeksi söyleme; tekerlemeleri öğrenmekte ve uyaklı kelimeleri fark etmekte güçlük
1. ve 2. sınıf	Harflerle sesleri eşleştirememe; kısa ve basit kelimeleri bile seslendirememe; yazılanı okumak yerine resme bakıp tahmin etme; yazarken harf atlama, kelimeyi eksik ya da fazla harfle yazma	Okumanın çok zor olduğundan sık sık yakınma; okuma zamanı gelince başka işlere yönelme
3. ve 4. sınıf	Yavaş, duraksayarak ve zorlanarak okuma; tanımadığı kelimeleri tahminle okuma; okuduğunu anlamada güçlük; bol yazım hatalı, dağınık yazılar	Aradığı kelimeyi bulamayıp “şey” gibi genel sözcüklere başvurma; sesçe benzeyen kelimeleri karıştırma; sesli okumaktan kaçınma
Ortaokul	Uzun okuma ödevlerini sürdürmekte ve anlamakta zorlanma; ders kitabını anlamada ve kompozisyon yazmada güçlük; yabancı dil öğrenmede belirgin zorlanma; sınavları zamanında bitirememe	Tarih, isim ve listeleri hatırlamakta güçlük; ders çalışmayı planlamakta ve düzenlemekte zorlanma; özgüvende düşüş
Lise ve yetişkinlik	Okuma gelişse de hâlâ yavaş ve çaba gerektirmesi; bir metni anlamak için birkaç kez okuma; görünüşü benzeyen kelimeleri karıştırma; sık yazım hatası	Çok okuyup yazınca yorulma; keyif için nadiren okuma; zamanı yönetmekte ve birden fazla yönergeyi izlemekte zorlanma

Okul öncesinde disleksi belirtisi olur mu?

Okul öncesinde bazı erken işaretler görülebilir, ancak bu dönemde genellikle disleksi tanısı konmaz. MEB’in aile rehberine göre özel öğrenme güçlüğü genellikle ilkokulda tanılanır ve okul öncesinde tanı vermekten kaçınılır. Yine de rehber, çocukların bu dönemde de erken belirtiler gösterebildiğini ve büyüyünce kendiliğinden düzeleceğini düşünüp beklemek yerine farklılıkların erkenden desteklenmesi gerektiğini vurgular.

Okuma konuşma diline dayandığı için ilk ipuçları da seslerle ve kelimelerle ilgilidir. Bu yaşta şunlara dikkat edebilirsiniz:

• Tekerlemeleri ve sayışmaları öğrenmekte zorlanma
• Sonu aynı sesle biten kelimeleri fark edememe
• Bildiği kelimeleri uzun süre yanlış ya da bebeksi söyleme
• Harflerin adlarını öğrenmekte ve hatırlamakta güçlük, kendi adındaki harfleri tanıyamama
• Ailede okuma ya da yazım güçlüğü yaşamış birinin bulunması

Bu işaretleri görmek, çocuğunuzda disleksi olacağı anlamına gelmez. MEB’in rehberi, bu tür özellikler fark edildiğinde dil ve konuşma terapisti gibi uzmanların desteğine erkenden başvurulmasını önerir. Daha küçük yaşlardaki konuşma ve gelişim işaretleri için 2 yaşında gelişim geriliğinin belirtilerini anlatan yazımıza göz atabilirsiniz.

1. sınıfta okumayı sökemeyen çocuk disleksi mi?

Hayır, okumayı yaşıtlarından geç sökmek tek başına disleksi anlamına gelmez; ancak okuldaki ek desteğe rağmen güçlük sürüyorsa dikkatle izlenmesi gereken bir işarettir. Her çocuk okumayı aynı hızda öğrenmez. Yetersiz öğretim fırsatı, görme ya da işitme sorunu ve eğitim dilini yeni öğreniyor olmak da süreci yavaşlatabilir.

İlk okuma-yazma döneminde disleksiyi düşündüren işaretler genellikle birbirini tamamlayan bir tablo oluşturur:

• Harfleri seslerle eşleştirmekte ve öğrendiği harfleri hatırlamakta zorlanma
• Kısa ve basit kelimeleri bile seslendirememe
• Kelimelerin hecelere ve seslere ayrılabildiğini kavrayamama
• Okurken yazıya değil resme bakarak tahmin yürütme
• Benzer harfleri, örneğin b ile d’yi, aylar geçmesine rağmen sık karıştırma
• Okumanın çok zor olduğundan yakınma, okuma zamanı geldiğinde ortadan kaybolma

NICHD, öğrenme güçlüğü olan bir çocukta genellikle birbiriyle ilişkili birkaç işaretin birlikte görüldüğünü ve bu işaretlerin zamanla kendiliğinden geçmediğini vurgular. Bu yüzden asıl soru, çocuğun okumayı ne zaman söktüğünden çok düzenli öğretime ve ek desteğe rağmen ilerleyip ilerlemediğidir.

Okumayı söktü ama çok yavaş okuyor, disleksi olabilir mi?

Evet, olabilir; Türkçe gibi yazıldığı şekilde okunan dillerde disleksi, kelimeleri doğru ama çok yavaş ve zorlanarak okuma biçiminde de kendini gösterebilir. Harf-ses ilişkisi düzenli bir dil olan Almancada okumayı öğrenen 115 çocuğu 1. sınıftan 8. sınıfa kadar izleyen bir araştırmada okuma doğruluğu bütün ölçümlerde tavana yakındı. Okuyucuları birbirinden ayıran asıl ölçü kelime tanıma hızıydı ve 1. sınıfta akıcı okuyamayan çocukların yüzde 70’i 8. sınıfta da zayıf okuyucu grubundaydı.

Türkçe üzerine yapılan bir araştırma da benzer bir tablo ortaya koydu. 2. ve 4. sınıftaki zayıf okuyucuların okuduğunu anlamadaki güçlüğü büyük ölçüde kelimeleri akıcı biçimde çözememelerine bağlıydı. IDA da disleksi yaşayan kişilerin anlayacak kadar hızlı okumakta zorlandığını belirtir.

Bu yüzden kelimeleri tek tek doğru okuyan bir çocuğun yavaşlığını göz ardı etmemek gerekir. Yine de bu, Türkçede hatalı okumanın görülmeyeceği anlamına gelmez; harf atlama ve benzer harfleri karıştırma gibi hatalar da okul çağındaki işaretler arasında sayılır.

Bu dönemde ayırt edici bir ipucu daha vardır. Kendisine okunan bir hikâyeyi çok iyi anlayan ve konuşurken zengin bir kelime dağarcığı kullanan çocuk, aynı metni kendisi okuduğunda belirgin biçimde zorlanabilir. Yale Üniversitesi’nin disleksi merkezi de kendisine okunanı yüksek düzeyde anlamayı ve gelişmiş bir dinleme kelime dağarcığını, okul çağındaki disleksili çocukların güçlü yönleri arasında sayar.

Ortaokul ve lisede disleksi belirtileri nasıl görünür?

Ortaokul ve lisede belirtiler çoğu zaman uzun metinleri anlamada, yazılı anlatımda, yabancı dil öğrenmede ve sınavları zamanında bitirmede ortaya çıkar. IDA’ya göre bazı çocuklar iyi bir öğretimle ilk okuma ve yazım becerilerini kazanır, ama en büyük güçlüğü dil bilgisi, ders kitabını anlama ve kompozisyon yazma gibi daha karmaşık beceriler gerektiğinde yaşar. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin aktardığı tanı ölçütlerine göre de güçlük okul çağında başlar, ama bazı kişilerde belirgin sorunlar ancak okulun, işin ve günlük hayatın beklentileri arttığında, yetişkinlikte ortaya çıkabilir.

Bu yaşlarda dikkat edilebilecek işaretler şunlardır:

• Uzun okuma ödevlerini sürdürmekte ve anlamakta zorlanma
• Yabancı dil derslerinde belirgin güçlük
• Sınavları zamanında bitirememe, okuma gerektiren sorularda çok vakit harcama
• Sık yazım hatası ve dağınık yazı
• Ödevleri ve zamanı planlamakta güçlük
• Sesli okumaktan ve okuma gerektiren işlerden kaçınma

Lise ve yetişkinlikte okuma becerisi zamanla gelişmiş olsa bile okumak hâlâ yavaş ve yorucu olabilir. NHS’in yetişkinlere yönelik bilgilendirmesi; sık yazım hatası yapmayı, görünüşü benzeyen kelimeleri karıştırmayı, bir metni anlamak için birkaç kez okumayı ve çok okuyup yazınca yorulmayı olası işaretler arasında sayar.

Bu yaşlarda duygusal etkiler de belirginleşebilir. IDA’ya göre disleksi yaşayan öğrenciler kendilerini olduğundan daha az yetenekli hissedebilir; NHS de hayal kırıklığının bazı çocuklarda sınıfta huzursuzluğa, bazılarında içe kapanmaya yol açabileceğini belirtir. Yale’deki merkez, notları iyi olan gençlerin bile kendilerini yetersiz gördüklerini söyleyebildiğine dikkat çeker; bu sözleri ciddiye almak gerekir.

Hangi işaretler tek başına disleksi anlamına gelmez?

Tek bir işaret, kısa süreli bir zorlanma ya da okumayı yeni öğrenirken harfleri ters yazmak tek başına disleksi anlamına gelmez. MEB’in aile rehberi, bir çocuğa özel öğrenme güçlüğüyle ilişkili özelliklerden yalnızca birini ya da birkaçını gösterdiği için tanı verilmemesi gerektiğini açıkça belirtir.

Harfleri ters yazmanın disleksinin işareti olduğu düşüncesi, en yaygın yanılgılardan biridir. Yale’deki disleksi merkezine göre pek çok küçük çocuk yazmayı öğrenirken, disleksisi olsun ya da olmasın, harfleri ters çevirir; disleksi yaşayan çocukların çoğu ise harfleri ters yazmaz. IDA da disleksili kişilerin tersten okuduğu düşüncesini bir efsane olarak niteler.

Aşağıdaki karşılaştırma, kaygı verici olanla olağan olanı ayırmanıza yardım edebilir:

Tek başına disleksi göstermez	Değerlendirme istemek için gerekçe olabilir
Okumayı öğrenmenin ilk aylarında harfleri karıştırma ya da ters yazma	Ek desteğe rağmen aylardır süren harf-ses eşleştirme güçlüğü
Yeni öğrendiği uzun kelimelerde yazım hatası	Bildiği kısa kelimelerde bile süren, çok sayıda yazım hatası
Tek bir derste ya da tek bir sınavda düşük not	Okuma gerektiren her derste zorlanma
Bir süre okumaya isteksiz davranma	Sözlü anlatımı güçlüyken yazılı çalışmalarında belirgin biçimde geride kalma

Psikiyatride kullanılan tanı ölçütleri, okuma güçlüğünün hedefe yönelik desteğe rağmen en az altı ay sürmesini arar. Güçlüğün görme ya da işitme sorunu, zihinsel yetersizlik, eğitim dilini yeterince bilmeme veya yetersiz öğretim gibi nedenlerle açıklanamaması da gerekir; bu dışlayıcı durumları özel öğrenme güçlüğünün ne olduğunu ve türlerini anlatan rehberde ayrıntılı ele aldık.

Disleksi belirtilerini fark edince ne yapmalısınız?

İlk adım, gözlemlerinizi çocuğunuzun sınıf öğretmeni ve okulun rehber öğretmeniyle paylaşmaktır; okuldaki ek desteğe rağmen güçlük sürerse hekim değerlendirmesi gelir. MEB’in aile rehberine göre özel öğrenme güçlüğünden şüphelenildiğinde süreç çocuğun kendi okulunda başlar. Öğretmen ek yardım sağlar, ödevleri sadeleştirir ve yaptıklarını not eder; bu ilk adımların amacı, çalışmadığı için zorlanan çocukla gerçekten özel öğrenme güçlüğü riski taşıyan çocuğu ayırt etmektir.

Endişenizi somut bir plana dönüştürmek için şu sırayı izleyebilirsiniz:

1. Not tutun: Hangi işaretleri, ne zamandan beri ve hangi durumlarda gördüğünüzü yazın; tarihli defter sayfalarını ve yazılı kâğıtlarını saklayın.
2. Öğretmenle görüşün: Okulda neler gözlendiğini sorun, evde fark ettiklerinizi anlatın ve birlikte bir izleme planı kararlaştırın.
3. Görme ve işitme kontrollerini güncelleyin: Okumayı zorlaştıran başka bir nedenin gözden kaçmaması için çocuk doktorunuzla görüşün.
4. Hekim değerlendirmesi isteyin: MEB’in rehberine göre özel öğrenme güçlüğü tıbbi bir tanıdır ve çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanlarının değerlendirmesiyle konur.
5. Gerekirse RAM sürecini başlatın: Devlet destekli özel eğitim hizmetleri için ÇÖZGER ve RAM’ın eğitsel değerlendirmesi gerekir; adımları RAM raporunun nasıl alındığını anlatan rehberde bulabilirsiniz.

Hastanedeki değerlendirmenin nasıl yapıldığını ve evde yapılan testlerin neden tanı yerine geçmediğini disleksi testinin nerede ve kim tarafından yapıldığını anlatan yazımızda ayrıntılı anlattık. Disleksinin geçip geçmeyeceğini merak ediyorsanız disleksinin tedavisi olup olmadığını ele aldığımız yazı bu soruyu dürüstçe cevaplıyor.

MEB’in rehberi, çocuk akademik olarak zorlanmaya başladığı anda desteğin başlamasını ve “yaşı küçük, ileride öğrenir” yaklaşımından kaçınılmasını önerir. Tanı sürecinin tamamlanmasını beklerken de çocuğun düzeyine uygun, kısa ve sistemli okuma çalışmalarına başlanabilir. Hekimin ve okulun önerileri geldiğinde plan bunlara göre güncellenir.

Evde birebir ders de bu dönemde seçeneklerden biridir; tanı ya da RAM raporu şart değildir ve hekimin ya da okulun önerilerinin yerine geçmez. Büşra Nur Gökçe, İstanbul Avrupa Yakası’nda çocuğun kendi evinde disleksi özel dersi veren bir çocuk gelişimcidir; derslerde tanı konmaz, ses farkındalığı, harf-ses ilişkisi, akıcı okuma ve yazım çocuğun hızında çalışılır. Güçlük okumanın yanında yazıya ve matematiğe de yayılıyorsa evde öğrenme güçlüğü özel dersi sayfasında çalışma alanlarını görebilirsiniz.