Down Sendromlu Çocuklar Konuşabilir mi? Dil Gelişimini Desteklemek

Down sendromlu bir çocuğun anne ya da babasıysanız “Konuşacak mı?” sorusu büyük olasılıkla ilk günlerden beri aklınızdadır. Bu yazıda araştırmaların konuşma ve dil gelişimi hakkında söylediklerini, işitme kontrolünün neden bu kadar önemli olduğunu ve evde her gün yapabileceğiniz küçük adımları bulacaksınız.

Down sendromlu çocuklar konuşabilir mi?

Evet, Down sendromlu çocukların büyük çoğunluğu konuşmayı öğrenir; ancak bu genellikle akranlarından daha geç ve kendi hızlarında gerçekleşir. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri’ne bağlı çocuk sağlığı enstitüsü NICHD, Down sendromlu çocukların çoğunun ihtiyaç duydukları iletişim becerilerini geliştirdiğini, ancak bunun diğer çocuklara göre daha uzun sürebildiğini belirtir. Konuşmanın ne zaman başlayacağı ve hangi düzeye ulaşacağı ise çocuktan çocuğa belirgin biçimde değişir.

Down sendromunda dil gelişimini inceleyen kapsamlı bir derleme, bireysel farklılıklar büyük olsa da ortak bir tablo tarif eder: Çocukların çoğunda dili anlama, konuşarak ifade etmenin önünde gider. Yani konuşmanın gecikmesi, çocuğun söyleneni anlamadığı ya da iletişim kurmak istemediği anlamına gelmez.

MEB’in 0-36 ay için hazırladığı erken çocukluk özel eğitim programı da dili anlamayı ve ifade etmeyi iki ayrı gelişim alanı olarak ele alır; programa göre dilin her alt alanında üretimden önce anlama gelir. NICHD de birçok Down sendromlu çocuğun konuşmaya başlamadan önce dili anladığını ve iletişim kurmak istediğini vurgular. Bu yüzden konuşma gelişirken çocuğa kendini ifade edebileceği başka yollar sunmak önemli bir yer tutar.

Down sendromlu çocuklar kaç yaşında konuşur?

Down sendromlu çocukların çoğu ilk sözcüğünü üç yaşına kadar söyler; bir yaşında konuşmaya başlayan çocuk ise azınlıktadır. İsveç’te yapılan geniş bir anket çalışmasında bir yaşındaki Down sendromlu çocukların yalnızca yüzde 12’si en az bir sözcük söylüyordu. Aşağıdaki tablo, yukarıda sözü edilen derlemenin aktardığı bu çalışmanın sonuçlarını özetliyor.

Yaş	En az bir sözcük söyleyen çocuklar
1 yaş	Yüzde 12
3 yaş	Yüzde 90
5 yaş	Yüzde 94 (yüzde 73’ü 50 ya da daha fazla sözcük kullanıyor)

Bu rakamlar tek bir ülkedeki çalışmaya dayanır ve ortalama bir tablo çizer; Türkçe konuşan çocuklar için ayrıca doğrulanmış değildir. Çocuğunuzu bir tablodaki yüzdeyle değil, kendi önceki aylarıyla karşılaştırmak daha gerçekçi bir ölçüdür.

İlk sözcüklerin ardından iki sözcüklü ifadeler de gecikmeli gelir. Derlemeye göre cümle kurma ve dilbilgisi, Down sendromlu çocukların en çok zorlandığı alanlardan biridir; sözcük dağarcığı ise genellikle dilbilgisinden daha güçlüdür. Devletin 0-36 ay döneminde sunduğu erken çocukluk hizmetlerini Down sendromlu çocuklarda eğitimin ne zaman başladığını anlatan yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Down sendromlu çocuk neden geç konuşur?

Geç konuşmanın tek bir nedeni yoktur; işitme, ağız yapısı ve kas kontrolü, sözel bellek ve konuşma seslerinin üretimi gibi birkaç etken bir arada rol oynar. Bu etkenlerin ağırlığı her çocukta farklı olabilir. Aşağıdaki tablo, dil gelişimi derlemesinde öne çıkan etkenleri ve evde bunlara nasıl yaklaşabileceğinizi özetliyor.

Etken	Ne anlama gelir?	Evde ne yapılabilir?
İşitme	Orta kulak sorunları ve işitme kaybı sık görülür; sesleri ve sözcükleri net duymak zorlaşabilir	İşitme kontrollerini aksatmayın, konuşurken çocuğunuzun yüzüne dönün
Ağız yapısı ve kas kontrolü	Ağız boşluğunun küçük, dilin görece büyük, damağın dar ve yüksek olması ile yanak, dil ve dudak kaslarındaki gevşeklik konuşma hareketlerini zorlaştırabilir	Sesleri ve ağız hareketlerini oyunla taklit edin; değerlendirmeyi dil ve konuşma terapistine bırakın
Sözel kısa süreli bellek	Duyulanı kısa süre akılda tutmak zorlaşabilir; görsel-uzamsal beceriler ise görece güçlüdür	Kısa cümleler kurun, söylediğinizi resim, nesne ya da jestle destekleyin
Konuşma sesleri	Ses atlama ve sözcüğü sadeleştirme gibi hatalar yaşıtlarına göre daha uzun sürer; aynı sözcük her seferinde farklı söylenebilir	Sözcüğü tekrar ettirmek yerine doğru biçimini doğal bir şekilde siz söyleyin

Bu etkenler, Down sendromlu pek çok çocuğun konuşmasının zaman zaman zor anlaşılmasını da açıklar. Derlemeye göre neredeyse tüm Down sendromlu bireyler en azından bazı durumlarda zor anlaşılabilir ve cümle karmaşıklaştıkça anlaşılırlık azalabilir. Söylediğini anlamadığınızda anladığınız kısmı tekrar edip devamını sormak, çocuğunuzun konuşmayı sürdürmesini kolaylaştırır.

Down sendromlu çocuğun işitmesi ne sıklıkla kontrol edilmeli?

İşitme, Down sendromlu çocuklarda bebeklikten itibaren düzenli aralıklarla kontrol edilmelidir; çünkü işitme kaybı ve orta kulak sorunları bu çocuklarda sık görülür. MEB’in ailelere yönelik kitap setinde Down sendromlu çocukların yaklaşık yarısında işitme kaybı bulunduğu ve buna orta kulak sorunlarının eşlik ettiği belirtilir. Dil gelişimi derlemesi ise bu oranı yaklaşık üçte iki olarak verir.

Aynı derleme, bir çalışmada küçük yaştaki Down sendromlu çocukların yüzde 96’sında orta kulak iltihabı görüldüğünü ve işitme kaybının sözcükleri ve dilbilgisi yapılarını anlamadaki güçlüklerle ilişkili olduğunu aktarır. Türkiye’de bir üniversite hastanesinin odyoloji birimine 2012-2020 yıllarında başvuran 115 Down sendromlu çocuk ve genci inceleyen bir çalışmada da 97’sinde tek ya da iki kulakta işitme kaybı saptanmıştır. Bu çocuklar zaten işitme değerlendirmesine gelenler olduğu için oran bütün Down sendromlu çocukları temsil etmez; yine de kontrollerin neden aksatılmaması gerektiğini gösterir.

ABD’de çocuk hekimlerinin başvurduğu, Down sendromlu çocuklara yönelik 2022 tarihli izlem rehberi işitme kontrolleri için şu takvimi önerir:

Dönem	Önerilen kontrol
Doğumdan sonraki ilk ay	Nesnel testlerle yenidoğan işitme taraması
6 aylıkken	Taramanın tekrarlanması
1-5 yaş	Normal işitme doğrulanana kadar 6 ayda bir işitme testi ve orta kulak ölçümü (timpanometri), ardından yılda bir
5-21 yaş	Her yıl, kulaklar ayrı ayrı değerlendirilerek işitme testi

Bu takvim ABD’deki hekimler için hazırlanmıştır; çocuğunuzun izlem planını onu takip eden hekim belirler. İşitme kaybı saptanırsa hekim işitme cihazı gibi destekler önerebilir. Çocuğunuzun seslere tepkisinde bir değişiklik fark ederseniz bir sonraki kontrolü beklemeden hekiminize söyleyin.

İşaret ve jest kullanmak Down sendromlu çocuğun konuşmasını geciktirir mi?

Hayır; araştırmalar işaret, jest ve resim gibi destekleyici iletişim yollarının konuşmayı engellemediğini, hatta destekleyebileceğini gösteriyor. Dil gelişimi derlemesi, bu konuda genel bir uzlaşı olduğunu ve Down sendromlu çocukların iletişimde sıklıkla işaretlerden yararlandığını aktarır. NICHD de dil ve konuşma terapistinin, çocuk konuşmayı öğrenene kadar işaret ve resim gibi yollarla iletişim kurmasına yardım edebileceğini belirtir.

Burada kastedilen her zaman ayrı bir dil öğrenmek değildir. Araştırmalarda incelenen yollardan biri işareti konuşmayla birlikte kullanmaktır: Konuşurken cümlenin anahtar sözcüğüne basit bir el işareti eşlik ettirilir; örneğin “Su ister misin?” derken “su” sözcüğünü bir işaretle göstermek gibi. Sözcük her zaman sesli söylenir, işaret konuşmanın yerine değil yanına konur.

İşaretlerin yanında resimli kartlar, fotoğraflar ve günün akışını gösteren resimli programlar da kullanılabilir. Derleme, görsel-uzamsal becerilerin Down sendromlu bireylerde görece güçlü bir alan olduğunu belirtir; görsel destekler bu güçlü yandan yararlanmanın bir yoludur. Hangi işaretlerin kullanılacağını dil ve konuşma terapistiyle birlikte belirlemek, evde, derste ve okulda herkesin aynı işaretleri kullanmasını kolaylaştırır.

Otizmli çocuklarda da benzer destekler kullanılır, ancak dil gelişiminin izlediği yol farklıdır. Bu farkları otizmli çocukların konuşma gelişimini anlattığımız yazıda ele aldık.

Down sendromlu çocukla evde konuşma nasıl desteklenir?

Evde dil gelişimini desteklemek için ayrı bir ders saati açmanız gerekmez; yemek, banyo, giyinme ve oyun gibi günlük anlar hazır birer iletişim fırsatıdır. Sistematik bir derlemenin aktardığı araştırmalarda, annenin çocuğun ilgisini izleyen ve ona yanıt veren oyun tarzı, ders verir gibi yönlendiren bir tarza göre çocukların daha fazla sözcük kullanması ve taklit etmesiyle ilişkili bulunmuştur. Aşağıdaki adımlar bu yaklaşımı günlük hayata taşımanın yollarıdır:

• Çocuğunuzun ilgisini izleyin: Onun baktığı ya da elinde tuttuğu şeyi adlandırın, oyunu yönetmek yerine ona eşlik edin.
• Kısa ve net konuşun: Bir iki anahtar sözcük içeren kısa cümleler kurun, önemli sözcüğü vurgulayın.
• Model olun ve genişletin: Çocuğunuz “araba” dediğinde “Araba gidiyor” diyerek söylediğine bir sözcük ekleyin.
• İstekte bulunma fırsatı yaratın: Sevdiği bir oyuncağı görebileceği ama uzanamayacağı bir yere koyun; bakışla, jestle ya da sözcükle istemesini bekleyin.
• Söylediğinizi gösterin: Sözcüğü söylerken nesnesini, resmini ya da işaretini de gösterin.
• Rutinlerden yararlanın: Her gün tekrarlanan anlarda aynı sözcükleri aynı sırayla kullanın.
• Zaman tanıyın: Bir soru sorduktan sonra cevabı hemen siz vermeyin, çocuğunuza yanıt verebileceği süreyi bırakın.

İstekte bulunma fırsatlarının özel bir önemi var. Dil gelişimi derlemesine göre Down sendromlu küçük çocuklar, gelişim düzeyi benzer çocuklara göre nesne ya da yardım istemek için daha az jest kullanıyor; bu tür istekleri daha sık yapan çocukların ise ilerleyen dönemde konuşarak ifade becerileri daha iyi olabiliyor.

Hangi sözcüklerle başlayacağınız da önemlidir. Okuma ve dil çalışmalarını inceleyen randomize kontrollü bir araştırmada kazanımlar en çok doğrudan çalışılan becerilerde görülmüş, çalışılmayan becerilere kendiliğinden yayılma sınırlı kalmıştır. Bu yüzden çocuğunuzun günlük hayatta en çok ihtiyaç duyduğu sözcüklerle, örneğin sevdiği yiyeceklerin, oyuncakların ve yakınlarının adlarıyla başlamak mantıklıdır.

Birlikte kitap okumak konuşmaya yardımcı olur mu?

Resimli kitaplara birlikte bakmak, sözcükleri adlandırmak ve tekrar eden kalıpları birlikte söylemek için doğal bir ortam sunar. Dil gelişimi derlemesi, aynı cümle yapılarını tekrar tekrar örnekleyen kitapların kullanılmasının önerildiğini belirtir. Aynı derlemeye göre Down sendromlu bireyler görsel olarak sunulan bir hikâyeyi anlatırken gelişim düzeyi benzer çocuklar kadar ayrıntı aktarabilirken, yalnızca dinledikleri hikâyelerde daha az bilgi hatırlayabiliyor.

Okurken her sayfayı bitirmeye çalışmak yerine çocuğunuzun ilgisini çeken resimde durun. Resmi adlandırın, bir jestle destekleyin ve onun tepkisini bekleyin. Derlemeye göre yazılı sözcükleri tanımak da görece güçlü bir alandır; sık kullanılan sözcüklerin yazılı hâlini resmin yanında göstermek bu nedenle bir seçenektir.

Bu önerilerin bilimsel dayanağı hakkında dürüst olmak gerekir. Ebeveynlerin bir uzman eşliğinde bu tür stratejileri öğrendiği programları sistematik olarak inceleyen bir derleme, programların çocuğun dil gelişimine etkisini kesin olarak söylemek için kanıtın henüz yetersiz olduğu sonucuna varır. Yine de derlemedeki üç çalışmanın hepsinde ebeveynlerin çocuklarıyla konuşma ve etkileşim biçimine dair ölçümlerin çoğunda değişiklik görülmüş, bir çalışmada bu stratejilerin çoğu bir yıl sonra da sürmüştür.

Down sendromlu çocuk için ne zaman dil ve konuşma terapistine başvurulmalı?

Down sendromlu çocuklarda dil ve konuşma desteğini, konuşmanın gecikmesini beklemeden erken dönemde gündeme getirmek önerilir. ABD’deki çocuk hekimlerinin 2022 tarihli izlem rehberi, Down sendromlu bebeklerin erken destek kapsamında dil ve konuşma terapistine yönlendirilmesini ve çocukların gelişimlerini desteklemek için bu hizmeti almaya devam etmesini önerir. Dil gelişimi derlemesi de Down sendromlu küçük çocuklarda erken başlanan desteğin geç başlanandan daha etkili olduğunu aktarır.

Türkiye’de dil ve konuşma terapisti, kanunla tanımlanmış bir sağlık meslek mensubudur. Kanuna göre ses, konuşma ve dil güçlüklerinin önlenmesi için çalışır ve ilgili uzman hekimin tanı koyduğu yutma, dil ve konuşma güçlüklerinde rehabilitasyon hizmeti verir. NICHD’ye göre bu uzmanlar bebeklikte ses taklidi gibi iletişimin temel becerileriyle başlayıp okul çağında ve sonrasında sohbet, telaffuz, okuduğunu anlama ve sözcük öğrenme gibi alanlarda destek verebilir.

Şu durumlarda çocuğunuzu izleyen hekimle ve dil ve konuşma terapistiyle beklemeden görüşmeniz iyi olur:

• İşitme taramasından ya da kontrolünden kaldıysa
• Emme, çiğneme ya da yutmada zorlanıyorsa
• Konuşması yakınları tarafından çoğu zaman anlaşılmıyor ve bu durum onu üzüyorsa
• İletişim kurma isteği ya da ilgisini sizinle paylaşma çabası belirgin biçimde azsa
• Konuşmasında ya da başka becerilerinde beklenmedik bir gerileme fark ettiyseniz

NICHD’ye göre Down sendromlu çocuklarda otizm görülme riski de daha yüksektir. İletişim biçimiyle ilgili bir endişeniz varsa bunu hekiminizle konuşmanız, gerekli değerlendirmenin zamanında yapılmasını sağlar.

Evde özel ders Down sendromlu çocuğun dil gelişimine nasıl katkı sağlar?

Evde özel ders, iletişimi eğitim hedeflerinin içine yerleştirerek dil ve konuşma terapistinin çalışmasını tamamlar. Konuşma seslerinin değerlendirilmesi ve çalışılması, ağız hareketleri ve yutma dil ve konuşma terapistinin alanıdır. Eğitim derslerinde ise sözcük dağarcığını genişletme, istekte bulunma, jest ve işaretlerle kendini ifade etme gibi hedefler; eşleme, kavram öğretimi ve görsel destekli kelime tanıma gibi çalışmalarla birlikte ele alınır.

Ders çocuğun kendi evinde yapıldığında sözcükler, kullanılacakları gerçek durumlarda çalışılabilir: “kaşık” sofrada, “çorap” giyinirken, “top” oyun köşesinde. Çocuk aynı zamanda bir dil ve konuşma terapistiyle çalışıyorsa, derslerde aynı işaretlerin ve hedef sözcüklerin kullanılması öğrendiklerini farklı ortamlarda tekrar etmesini kolaylaştırır.

Büşra Nur Gökçe, İstanbul Avrupa Yakası’nda Down sendromlu çocuklarla kendi evlerinde birebir çalışan bir çocuk gelişimcidir; dil ve konuşma terapisti değildir ve dersleri çocuğun diğer uzmanlarla sürdürdüğü çalışmaları tamamlayacak şekilde planlar. Çalışılan alanları ve ders düzenini Down sendromu özel ders sayfasında bulabilirsiniz. Çocuk gelişimcinin hangi alanlarda çalıştığını merak ediyorsanız çocuk gelişimcinin ne iş yaptığını anlatan yazımıza göz atabilirsiniz.