Disleksi Eğitimini Kimler Verebilir? Doğru Uzmanı Seçme Rehberi

Çocuğunuzun okurken zorlandığını fark ettiğinizde ya da disleksi tanısı konduğunda, kısa sürede pek çok unvanla karşılaşırsınız. Özel eğitim öğretmeni, uzman öğretici, çocuk gelişimci, dil ve konuşma terapisti, psikolog: hepsinin bu süreçte bir yeri var, ama hepsi aynı işi yapmıyor. Bu rehberde Türkiye’de kimin ne yaptığını, MEB kurallarının ne söylediğini ve eğitimciyi seçerken nelere bakabileceğinizi bulacaksınız.

Disleksi eğitimini kimler verebilir?

Disleksi eğitimini okuma ve yazma öğretimi için yetişmiş farklı meslek grupları verebilir; bu işin temel sorumlusu özel eğitim öğretmenidir. Tanıyı ise eğitimciler değil, hekim koyar. Aşağıdaki tablo, Türkiye’deki sistemde kimin hangi rolü üstlendiğini özetliyor.

Kim?	Ne yapar?	Ne zaman öne çıkar?
Hekim (çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı)	Değerlendirir ve tanıyı koyar	Okuma güçlüğünün nedenini öğrenmek istediğinizde
RAM’daki özel eğitim değerlendirme kurulu	Eğitsel değerlendirme yapar, uygun eğitim hizmetini belirler	Devlet destekli özel eğitim hizmetlerinden yararlanmak için
Özel eğitim öğretmeni	Okuma, yazma ve matematik becerilerini sistemli biçimde öğretir	Okuma ve yazma desteğinin kendisi için
Uzman öğretici	MEB’in 240 saatlik kursunu tamamlamış olarak destek eğitimi verir	Okuma ve yazma desteği için; merkezlerde özel eğitim öğretmeni yetmediğinde
Çocuk gelişimci	Gelişimi izler; merkezlerde dil ve iletişim, sosyal etkileşim gibi alanlarda eğitim verebilir	Gelişimsel destek gerektiğinde
Dil ve konuşma terapisti	Dil ve konuşma güçlüklerini değerlendirir, terapi uygular	Kelime bulma, cümle kurma ya da sesletimde güçlük eşlik ediyorsa
Sınıf öğretmeni ve rehber öğretmen	İlk gözlemi yapar, sınıfta ek destek dener, değerlendirme sürecine yönlendirir	Güçlüğü ilk fark ettiğinizde

Bu meslekler birbirinin yerine geçmez; aynı çocuk için çoğu zaman birlikte çalışırlar. MEB’in aileler için hazırladığı özel öğrenme güçlüğü rehberi de farklı yöntemlerin bir araya geldiği çok disiplinli bir yaklaşımı ve uzman desteği almayı önerir.

Disleksi eğitimi veren kişi tanı da koyabilir mi?

Hayır, disleksi eğitimi veren öğretmen ya da öğretici tanı koyamaz. MEB’in aile rehberine göre özel öğrenme güçlüğü tıbbi bir tanıdır ve çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanlarının değerlendirmesinin ardından sağlık kurullarınca verilir. RAM ise tıbbi tanı koymaz; çocuğun özel eğitim ihtiyacını belirleyen eğitsel değerlendirme ve tanılamayı yapar.

Eğitimcinin ilk derslerde yaptığı gözlem ve kısa çalışmalar, çocuğun hangi beceriden başlaması gerektiğini bulmaya yarar. Bu bir başlangıç noktasıdır, tanı değildir. Hastanedeki değerlendirmenin ve RAM sürecinin nasıl işlediğini disleksi testinin nerede ve kim tarafından yapıldığını anlatan rehberde adım adım bulabilirsiniz.

Rehabilitasyon merkezlerinde disleksi eğitimini kim veriyor?

MEB’e bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde disleksi desteği, Öğrenme Güçlüğü Olan Bireyler İçin Destek Eğitim Programı ile verilir ve bu programın zorunlu eğitim personeli özel eğitim alanı öğretmenidir. Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliği, destek eğitim programlarını hangi personelin vereceğinin Bakanlıkça belirleneceğini söyler. Bu belirleme, Talim ve Terbiye Kurulunun özel öğretim kurumları için hazırladığı personel çizelgesiyle yapılır.

Disleksi bu programda ayrı bir başlık değil, özel öğrenme güçlüğünün okumayı etkileyen türü olarak ele alınır; yazma ve matematikteki güçlükleri de kapsayan bu çatıyı özel öğrenme güçlüğünün türlerini ve belirtilerini anlatan rehberde bulabilirsiniz. Program altı modülden oluşur ve çizelge her modül için personeli ayrı ayrı sayar:

Modül	Çizelgede adı geçen eğitim personeli
Okuma ve Yazma	Özel eğitim alanı öğretmeni
Erken Matematik ve Matematik	Özel eğitim alanı öğretmeni
Dil ve İletişim, Sosyal Etkileşim	Özel eğitim alanı öğretmeni; ek personel olarak çocuk gelişimci, okul öncesi öğretmeni, çocuk gelişimi ve eğitimcisi
Öğrenmeye Destek	Özel eğitim alanı öğretmeni; çizelgenin açıklamalarına göre ergoterapist de verebilir, zorunlu personelin iki saatlik eğitiminden sonra kalan bölümü psikolojik danışman, psikolog ya da rehber öğretmen de üstlenebilir

Çizelgeye göre zorunlu eğitim personeli, destek eğitim alan her çocuğa ayda en az iki saat eğitim verir. Tabloda ek personel olarak geçen çocuk gelişimci, okul öncesi öğretmeni ve çocuk gelişimi ve eğitimcisi ise bu iki saatten sonra kalan eğitim ihtiyacı yeterli sayıda zorunlu personel bulunmadığı için karşılanamıyorsa görev alır.

Çizelgedeki özel eğitim alanı öğretmeni, MEB’in öğretmenlik alanları tablosuna göre özel eğitim öğretmenliği ya da zihin, görme veya işitme engelliler öğretmenliği gibi lisans programlarından mezun olan öğretmendir. Okuma ve yazma modülünün doğrudan bu öğretmenlere bırakılmış olması, disleksi eğitiminde özel eğitim öğretmeninin neden temel meslek sayıldığını açıklar.

Özel eğitim uzman öğreticisi kimdir, disleksi eğitimi verebilir mi?

Özel eğitim uzman öğreticisi, belirli öğretmenlik alanlarına kaynak olan bir yükseköğretim programından mezun olup MEB’in 240 saatlik uzman öğretici yetiştirme kursunu başarıyla tamamlayan kişidir. Talim ve Terbiye Kurulunun çizelgesine göre merkezlerde ihtiyaç özel eğitim alanı öğretmenleriyle karşılanamadığında bu kişiler, özel eğitim öğretmenlerinin verdiği destek eğitimlerini vermek üzere görevlendirilebilir. Okuma ve yazma modülü de bu eğitimler arasında yer aldığı için kural onu da kapsar.

Uzman öğreticilikle ilgili bilmeniz gerekenler:

• Kurs, 160 saat teorik ve 80 saat uygulama olmak üzere toplam 240 saattir ve Bakanlık tarafından düzenlenir.
• Çizelgeye göre uzman öğretici olarak görevlendirilebilmek için okul öncesi, çocuk gelişimi ve eğitimi ya da sınıf öğretmenliği gibi belirli alanlara kaynak olan yükseköğretim programlarından mezun olmak da gerekir.
• Uzman öğretici bir öğretmen unvanı değildir. MEB’in Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği öğretmen, uzman öğretici ve usta öğreticiyi ayrı eğitim personeli olarak sayar; uzman öğreticiyi de görevlendirileceği alanda yükseköğrenim mezunu öğretici olarak tanımlar.
• Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliği, özel eğitim alanı öğretmeni ile uzman öğreticinin görevlerini birlikte sayar: bireyselleştirilmiş eğitim programına (BEP) katkı vermek, materyal hazırlamak, aile eğitimine katılmak ve destek eğitimi vermek bunların başında gelir.

Bu yüzden bir eğitimciyle görüşürken “Özel eğitim öğretmeni misiniz, uzman öğretici misiniz, yoksa başka bir meslekten mi geliyorsunuz?” diye sormanız tamamen yerindedir. Çocuk gelişimcinin ne iş yaptığını ve özel eğitim öğretmeninden farkını çocuk gelişimcinin görevlerini anlatan yazıda ayrıca ele alıyoruz.

Okulda disleksi desteğini kim verir?

Okulda ilk destek sınıf öğretmeninden gelir; kaynaştırma yoluyla eğitim alan öğrenciler için ise destek eğitim odasında özel eğitim öğretmenleri, okul öncesi öğretmenleri, sınıf ve diğer alan öğretmenleri görevlendirilebilir. MEB’in aile rehberi, özel öğrenme güçlüğünden şüphelenildiğinde sürecin okulda ve çocuğun kendi öğretmenleriyle başlamasını ister. Sınıf öğretmeni ek yardım sağlar, ödevleri sadeleştirir ve yaptıklarını not eder; bu çabalar yetmezse RAM değerlendirmesi gündeme gelir.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre destek eğitim odası şöyle işler:

• Eğitim birebir yapılır; gerektiğinde aynı düzeydeki en fazla üç öğrenciyle grup eğitimi de yapılabilir.
• Hangi derslerin kaç saat çalışılacağına BEP geliştirme birimi karar verir ve bu süre haftalık toplam ders saatinin yüzde 40’ını aşamaz.
• BEP geliştirme biriminde, okul müdürü ya da görevlendirdiği müdür yardımcısının başkanlığında rehberlik öğretmeni, sınıf öğretmeni, dersi okutan alan öğretmenleri, veli ve öğrenci yer alır.

Rehber öğretmen bu süreçte önemli bir yer tutar: RAM başvurusu konusunda aileye yol gösterir ve BEP geliştirme biriminin üyesidir. Başvurunun hangi adımlarla yapıldığını RAM raporunun nasıl alındığını anlatan rehberde bulabilirsiniz.

Dil ve konuşma terapisti disleksi eğitimi verir mi?

Dil ve konuşma terapisti, disleksiye eşlik eden dil ve konuşma güçlüklerinde çalışır; MEB’e bağlı merkezlerdeki düzenlemeye göre okuma ve yazmanın akademik beceri olarak öğretilmesi onun terapi programının dışında kalır. Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliği’ne göre merkezlerde görev yapan dil ve konuşma terapisti; dil, konuşma, ses ve okuma-yazma gibi alanlardaki güçlükleri belirleyip değerlendirme raporu hazırlar. Bu güçlükler için hazırladığı terapi programı, yönetmelikte açıkça akademik becerilerin öğretimi dışında tanımlanır.

Bu ayrım iki uzmanın birbirinin yerine değil, birlikte çalıştığını gösterir. MEB’in aile rehberi, özel öğrenme güçlüğü olan çocuklarda dil ve konuşma bozukluklarının sık görüldüğünü ve erkenden dil ve konuşma terapistinden destek almanın çok önemli olduğunu vurgular. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) da konuşma dilinin okuma ve yazmanın temelini oluşturduğunu, konuşma dilinde güçlük yaşayan çocukların okuma ve yazmayı öğrenmekte sıkça zorlandığını belirtir.

Çocuğunuz kelime bulmakta, cümle kurmakta ya da bazı sesleri söylemekte zorlanıyorsa bunu hem hekime hem de okuma eğitimi veren kişiye anlatın. Böyle bir durumda dil ve konuşma değerlendirmesi istemek yerinde olur.

İyi bir disleksi eğitimi nasıl olmalı?

İyi bir disleksi eğitimi açık, sistemli ve yoğundur; beceriler küçük adımlarla öğretilir, eğitimci önce model olur ve çocuğun ilerlemesi düzenli olarak ölçülür. MEB’in aile rehberi okuma öğretiminin açık ve sistematik olmasını ister. Açıklık önemli becerilerin çocuğa doğrudan öğretilmesi, sistematiklik ise öğretimin planlı biçimde basitten karmaşığa sıralanması demektir.

Aynı rehbere göre iyi bir okuma çalışmasında şu öğeler bulunur:

1. Her gün önceki öğrenmelerin kısa bir tekrarı
2. Dersin amacının çocuğa açıklanması
3. Yeni konunun eğitimci tarafından tanıtılması ve model olunması
4. Önce rehberli, sonra bağımsız uygulama
5. Birden fazla duyuya hitap eden, sistemli ve iyi yapılandırılmış teknikler
6. Performans değerlendirmeleri ve bir yetişkinin düzenli takibi

Amerikan Pediatri Akademisi’nin göz sağlığı alanındaki derneklerle birlikte hazırladığı teknik rapor da benzer bir çerçeve çizer. Rapora göre disleksi dil temelli bir güçlük olduğu için destek de buna yönelmeli; kelime çözümleme, akıcılık, kelime bilgisi ve okuduğunu anlama öğretimini içermelidir. Programların çoğu, sesleri fark etmeyi ve harf-ses ilişkisini açıkça öğreten günlük, yoğun ve bireysel çalışmalara dayanır.

ABD Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü (NICHD) en etkili öğretimi bu alanda özel olarak yetişmiş öğretmenlerin verdiğini belirtir. Öğretimin yoğun olması gerektiğini ve desteğe ne kadar erken başlanırsa sonuçların o kadar iyi olduğunu da ekler. MEB’in güncel destek eğitim programındaki Okuma ve Yazma modülü de bu kapsamı yansıtır: erken okuryazarlık, ilk okuma ve yazma, akıcı ve doğru okuma, okuduğunu anlama, yazılı anlatım, dinlediğini anlama ve dil bilgisi.

Disleksi eğitimi verecek kişiye hangi soruları sormalısınız?

Eğitimciye eğitimini ve belgelerini, okuma öğretiminde izlediği sırayı, ilerlemeyi nasıl ölçtüğünü ve aileyle, okulla nasıl iş birliği yaptığını sormalısınız. Bu sorular kişiyi sınamak için değil, çocuğunuza uygun çalışma biçimini birlikte görmek içindir.

Soru	Cevap size ne anlatır?
Hangi bölümden mezunsunuz, özel eğitimle ilgili hangi belgeleriniz var?	Özel eğitim öğretmeni mi, uzman öğretici mi, başka bir meslekten mi olduğunu netleştirir
Okuma ve yazmada zorlanan bir çocukla hangi sırayla çalışıyorsunuz?	Sistemli bir planın olup olmadığını gösterir
İlk derslerde nereden başlayacağınıza nasıl karar veriyorsunuz?	Çalışmanın tahmine değil, gözleme dayanıp dayanmadığını gösterir
İlerlemeyi nasıl ölçüyor, bizimle nasıl paylaşıyorsunuz?	Somut ölçütler kullanılıp kullanılmadığını gösterir
Okulla ve varsa diğer uzmanlarla iletişim kuruyor musunuz?	Hedeflerin birbiriyle uyumlu olup olmayacağını anlatır
Evde bize ne düşecek?	Ailenin rolünü ve beklenen ev çalışmasını netleştirir
Hangi durumda bizi başka bir uzmana yönlendirirsiniz?	Eğitimcinin kendi alanının sınırlarını bilip bilmediğini gösterir

İlerlemenin ölçülmesi soyut kalmamalıdır. MEB’in aile rehberi, çocuğun bir okumadan ötekine dakikada doğru okuduğu kelime sayısını karşılaştırmayı ve bunu bir grafikte göstermeyi önerir; böylece hem siz hem de çocuğunuz ilerlemeyi somut olarak görürsünüz.

Diploma ve kurs belgesini görmek istemeniz de son derece olağan bir taleptir. İlk görüşmede sorulabilecek daha genel soruları ve hazırlık listesini evde özel eğitim için ilk görüşme rehberinde bulabilirsiniz.

Hangi vaatler ve yöntemler sizi uyarmalı?

Disleksiyi tamamen geçireceğini ya da belirli bir sürede kesin sonuç vereceğini söyleyen, okuma çalışması yerine kanıtı olmayan bir yöntem öneren kişi sizi uyarmalı. NHS’e göre disleksinin bir tedavisi yoktur, ama durumu yönetmeye yardım eden yollar vardır. NICHD de okuma bozukluklarının tamamen geçirilemeyeceğini, doğru öğretimle ise çocukların okumayı öğrenebildiğini, akıcılıklarını ve anlamalarını geliştirebildiğini belirtir.

Şu işaretlere dikkat edin:

• “Disleksiyi tedavi ediyoruz” ya da “tamamen düzeliyor” gibi ifadeler
• Belirli bir ayda okumayı garanti eden vaatler
• Okuma ve yazma öğretimi yerine yalnız göz egzersizleri, renkli lens ya da filtre gibi uygulamalar
• Kısa bir testle “disleksi var” ya da “yok” diyerek tanı koymaya kalkışmak
• Eğitim ve belge sorularına net cevap verilmemesi
• İlerlemenin ölçülmemesi, ailenin düzenli bilgilendirilmemesi
• Hekimin, okulun ya da dil ve konuşma terapistinin önerilerinin önemsenmemesi

Size umut veren yeni bir yöntemle karşılaştığınızda bilimsel dayanağını sormak ve çocuğunuzun hekimine danışmak en güvenli yoldur.

Evde disleksi özel dersi verecek kişiyi nasıl seçmelisiniz?

Evde disleksi özel dersi verecek kişiyi seçerken belgelerine, okuma öğretimindeki yöntemine ve ilerlemeyi nasıl izlediğine birlikte bakın. Talim ve Terbiye Kurulunun personel çizelgesi özel öğretim kurumlarındaki destek eğitim için hazırlanmıştır; evde özel derste bu değerlendirmeyi sizin yapmanız gerekir. Yukarıdaki soru tablosu ve uyarı işaretleri bu iş için bir kontrol listesi olarak kullanılabilir.

Evde birebir ders, merkezdeki devlet destekli destek eğitimin yerine geçmez; ikisi aynı dönemde birlikte de sürdürülebilir. Ücret, rapor ve saat açısından farklarını rehabilitasyon merkezi ile evde özel dersi karşılaştırdığımız yazıda bulabilirsiniz.

Büşra Nur Gökçe, Çocuk Gelişimi lisans mezunu bir çocuk gelişimcidir; MEB’in 240 saatlik uzman öğretici yetiştirme kursunu da tamamlamıştır. İstanbul Avrupa Yakası’nda çocuğun kendi evinde disleksi özel dersi veriyor; derslerde tanı konmaz, ses farkındalığı, harf-ses ilişkisi, akıcı okuma ve yazım gibi beceriler çocuğun hızında çalışılır. Eğitim geçmişini ve belgelerini Hakkımda sayfasında inceleyebilirsiniz.

Okumanın yanında yazma ve matematikte de zorlanan çocuklar için evde öğrenme güçlüğü özel dersi sayfasında çalışma alanlarını görebilirsiniz.