Otizmli Çocuk Yemek Seçer mi? Seçici Yeme ve Kendi Başına Yemek Yemeyi Öğrenme

Çocuğunuz yalnız birkaç yiyeceği kabul ediyor, tabağına yeni bir şey konunca masadan kalkıyor ya da kaşığı eline almak istemiyorsa yalnız değilsiniz. Otizm spektrumundaki çocuklarda yemek seçmek ve kendi başına yemeyi geç öğrenmek sık karşılaşılan durumlardır.

Aşağıda seçici yemenin olası nedenlerini, hekime hangi durumlarda gidilmesi gerektiğini ve evde uygulanabilecek eğitim adımlarını bulacaksınız. Kilo, büyüme ve sindirimle ilgili her değerlendirme hekime ve diyetisyene aittir; bu yazı onların yerini tutmaz.

Otizmli çocuk yemek seçer mi?

Evet, otizmli çocuklarda yemek seçmek oldukça yaygındır. 17 çalışmayı bir araya getiren 2013 tarihli bir meta-analize göre otizmli çocukların beslenme sorunu yaşama olasılığı yaşıtlarına göre yaklaşık beş kat yüksektir; aynı analizde otizmli çocukların kalsiyum ve protein alımı da daha düşük bulunmuştur.

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) 2020 tarihli raporunda otizmli çocukların dörtte üçe varan bir kısmında yemekle ilgili sorunlar görüldüğünü belirtir. Rapora göre bu sorunlar yiyeceği dokusuna, rengine ya da sıcaklığına göre seçmeyi, yemeğin sunuluşuyla ilgili ritüelleri ve bazı yiyecekleri durmadan yeme isteğini kapsar.

MEB’in 2024 tarihli otizm aile eğitimi kitabı da sürekli aynı yiyecekleri isteme gibi aşırı seçiciliği en sık görülen beslenme sorunları arasında sayar. Otizm alanında çalışan ATN ağının ebeveyn rehberinin aktardığı bir araştırmada çocukların yüzde 69’u yeni yiyecekleri denemek istememiş, yüzde 46’sında yemekle ilgili ritüeller görülmüştür.

Otizmli çocuk neden yemek yemez ya da hep aynı şeyleri ister?

Tek bir neden yoktur; duyusal hassasiyetler, değişime direnç, sindirim sorunları, iletişim güçlükleri ve sofrada öğrenilen davranışlar çoğu zaman birlikte rol oynar. AAP’nin raporu, beslenme güçlüklerinin otizmin tekrarlayıcı ve kısıtlı davranış özellikleriyle ve koku, tat ve dokuyu farklı algılamakla ilişkili olabileceğini belirtir.

Olası neden	Sofrada nasıl görünebilir?
Duyusal hassasiyet	Belli dokuları, kokuları ya da renkleri reddetme; meyve ve sebzeden kaçınma
Aynılık isteği ve ritüeller	Hep aynı marka, aynı tabak ya da aynı sunuş isteme; tabağa yeni bir şey konunca huzursuzlanma
Sindirim sorunları ve ağrı	Kabızlık, reflü ya da ilaçların yol açtığı mide rahatsızlığı nedeniyle yemekten kaçınma
İletişim güçlüğü	Ağrısını ya da rahatsızlığını söyleyememe; sofrada kendisinden ne beklendiğini anlamakta zorlanma
Öğrenilmiş davranış	Yemeği reddedince masadan kalkıp oynayabildiğini öğrenme
Motor güçlükler	Kaşığı tutmakta, lokmayı ağza götürmekte ya da çiğnemekte zorlanma

Duyusal nedenler araştırmalarla da desteklenir. 3–11 yaş arası çocuklarla yapılan bir çalışmada ağız bölgesinde duyusal hassasiyeti olan otizmli çocukların daha fazla yiyeceği reddettiği ve daha az sebze yediği görülmüştür. ATN rehberi de unlu ve paketli yiyeceklerin genellikle tadı ve rengi hafif, çıtırlığı hep aynı olduğu için tercih edilebileceğini, meyve ve sebzelerin ise daha güçlü renk, tat ve kokular taşıdığını açıklar.

Duyusal farklılıklar için uygulanan yaklaşımların ne kadar kanıta dayandığını ABA, ergoterapi ve duyu bütünlemeyi karşılaştıran yazımızda ayrıca ele aldık.

Sindirim tarafı ise kolayca gözden kaçabilir. MEB’in aile eğitimi kitabına göre otizmli çocukların yaklaşık dörtte birinde ishal, kabızlık, besin intoleransı ya da karın ağrısı gibi mide-bağırsak sorunları bulunur. AAP’nin raporu, otizmli çocukların karın ağrısını söylemek yerine huzursuzluk, uyku bozukluğu ya da yemek reddiyle belli edebileceğini vurgular.

Otizmli çocuk yemek yemiyorsa önce kime başvurulmalı?

Önce çocuğunuzun doktoruna başvurun; yemekten kaçınma, kilo kaybı ya da yediği yiyeceklerin giderek azalması öncelikle tıbbi bir konudur. ATN rehberi süreci çocuk doktoruyla başlatmayı ve gerekirse ekibe başka uzmanları eklemeyi önerir.

ATN rehberine göre şu durumlarda hekimle konuşun:

• Çocuğunuz kilo kaybediyor ya da sağlığı bozuluyor gibi görünüyorsa
• Yediği yiyecek çeşidi azalıyor ya da birkaç yiyeceğe inmişse
• Sofra davranışları sizi ve aileyi strese sokuyorsa
• Düzenli yediği bir yiyecekten sonra karın ağrısı, döküntü ya da başka bir belirti görüyorsanız

Normal kilo da tek başına güvence değildir. Ciddi yiyecek kısıtlaması nedeniyle vitamin eksikliği hastalığı gelişen 76 çocuk ve genci inceleyen bir derlemede, kilo bilgisi verilen 35 vakanın 22’si normal kilo aralığındaydı. AAP’nin raporu da beslenme sorunları çok yaygın olduğu için hekim kontrollerinde beslenme öyküsü alınmasını ve gerekirse bir diyetisyene danışılmasını önerir.

Ekip çocuğun ihtiyacına göre şekillenir. ATN rehberi gastroenteroloji ya da alerji uzmanı, psikolog, dil ve konuşma terapisti, ergoterapist, diyetisyen ve beslenme sorunlarında deneyimli davranış uzmanlarını olası ekip üyeleri olarak sayar. Kabızlık şüphesi varsa tuvalet düzeni ve gözlenecek işaretler için otizmli çocuklarda tuvalet eğitimini anlatan rehberimize bakabilirsiniz.

Bazı çocuklarda yemek kısıtlaması çok belirgindir. Kaçıngan/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu (ARFID), ancak hekimin koyabileceği bir tanıdır. 2022 tarihli bir derleme, otizmli çocuk ve gençlerde bu tabloya benzeyen durumların sık görüldüğünü ve en sık tarif edilen nedenin duyusal hassasiyetler olduğunu aktarır.

Otizmli çocuklarda beslenme nasıl olmalı?

Otizmli çocukların besin ihtiyacı diğer çocuklarınkiyle aynıdır; AAP’nin raporu da otizmli çocukların farklı miktarda besin ögesine ihtiyaç duyduğunu gösteren kesin bir kanıt bulunmadığını belirtir. Hedef, çocuğun yaşına uygun ve olabildiğince çeşitli bir beslenmedir; eksikleri belirlemek ve gerekirse takviye planlamak hekimin ve diyetisyenin işidir.

Glutensiz ve kazeinsiz diyet sık sorulur. 6 randomize kontrollü çalışmayı ve toplam 143 çocuk ve genci kapsayan 2021 tarihli bir meta-analiz, bu diyetin otizmin temel belirtileri, günlük işlevsellik ya da davranış güçlükleri üzerinde bir etkisini bulamamış, kanıtın kalitesini de düşük ile çok düşük arasında değerlendirmiştir. AAP’nin raporuna göre bugüne kadarki çift kör çalışmalar diyetin bir tedavi etkisi olduğunu göstermemiştir; aile yine de denemek isterse beslenme danışmanlığı önerilir.

Türkiye’de de görüş benzerdir: İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü, diyet tedavisinin otizmdeki etkinliğinin bilimsel olarak gösterilmediğini belirtir. Az sayıda yiyecek kabul eden bir çocukta listeyi daha da daraltmak beslenmeyi iyice kısıtlayabileceğinden, böyle bir diyet hekimle konuşulmadan başlanmamalıdır. Kanıtı gösterilmemiş diğer yöntemlere otizmin geçip geçmediğini anlatan yazımızda değindik.

Yemek saatinde nasıl bir rutin kurulmalı?

Her gün aynı yerde, benzer saatlerde ve aynı sırayla yenen kısa öğünler, otizmli çocuğun sofrada ne olacağını önceden bilmesini sağlar. AAP de düzenli ana ve ara öğünler sunmayı, gün boyu atıştırmayı azaltmayı ve sofrayı az dikkat dağıtıcıyla öngörülebilir kılmayı önerir.

ATN rehberindeki önerileri şöyle sıralayabiliriz:

1. Sabit bir düzen kurun: Çocuğunuz her öğünde aynı yerde otursun ve öğünler benzer saatlerde, benzer adımlarla başlasın.
2. Gün boyu atıştırmayı sınırlayın: Rehber günde beş ya da altı planlı ana ve ara öğün önerir; aradaki sürekli atıştırma iştahı ve yeni yiyecekleri deneme isteğini azaltır.
3. Rahat bir oturma sağlayın: Çocuk dik oturabilmeli ve ayakları boşta sallanmamalıdır; ayakları desteklemek için bir basamak kullanılabilir. MEB’in kitabı masanın kenarının çocuğun göğsü ile göbeği arasına gelmesini önerir.
4. Süreyi kısa tutun: Rehbere göre seçici yiyen çocuklar da yemeklerinin çoğunu ilk 30 dakikada yer; öğünü 15–30 dakikayla sınırlayıp sonunda tabağı kaldırın.
5. Dikkat dağıtıcıları azaltın: Televizyonu kapatın ve öğünleri çocuğun dinç olduğu saatlere denk getirin.
6. Olumlu davranışı fark edin: Yeni bir yiyeceğe yaklaşmayı ya da tatmayı hemen övün; sürekli ısrar etmekten ve yalvarmaktan kaçının.

Sofraya hiç oturmayan çocukta küçük başlayın. ATN rehberi, öğünden önce zıplama ve koşma gibi hareketli etkinlikler yapmanın ve sabit bir rutinin çocuğu sakinleştirebileceğini, masaya yaklaşmanın bile övülmesini ve masada geçirilen sürenin yavaş yavaş artırılmasını önerir. Öğünlerde yaşanan yoğun öfke nöbetleri için otizmli çocuğa nasıl davranılacağını anlatan yazımıza bakabilirsiniz.

Yeni bir yiyecek otizmli çocuğa nasıl tanıtılır?

Yeni yiyecekler küçük adımlarla, baskı yapmadan ve tekrar tekrar sunularak tanıtılır. AAP’nin raporu otizmli çocuklara yeni yiyeceklerin alışmaları için birçok kez sunulması gerektiğini belirtir; CDC de genel olarak küçük bir çocuğun yeni bir yiyeceği denemeye istekli olması için 8–10 kez karşılaşması gerekebileceğini aktarır.

ATN rehberinin önerdiği yollar şunlardır:

• Üç yiyecek kuralı: Tabakta aynı anda üç yiyecek olsun; bunların bir ya da ikisi çocuğun sevdiği, biri henüz sevmediği bir yiyecek olsun.
• Ayrı tabak: Yeni yiyeceği kendi tabağında istemiyorsa yakınındaki ayrı bir tabağa koyun.
• Küçük lokmalar: Yeni yiyeceği küçük parçalar hâlinde, tanıdık ya da eğlenceli bir sunuşla verin.
• Mutfağa katılma: Yemeğin seçimine ve hazırlanmasına katılması, yeme beklentisi olmadan yiyecekle tanışmasını sağlar.
• Dönüşümlü sunma: Aynı yiyeceği iki günde bir defadan sık vermemek ve listedeki yiyecekleri dönüşümlü vermek, yiyeceklerin listeden düşmesini önlemeye yardım edebilir.
• Küçük değişiklik: Yalnız birkaç yiyecek yiyorsa sevdiği bir yiyeceği yeni bir biçimde ya da yanına küçük bir ekle sunun.

Sabırlı olun ve ilerlemeyi küçük adımlarla ölçün. ATN rehberi ilerlemenin inişli çıkışlı olabileceğini, çocukların zaman zaman eski alışkanlıklarına dönmesinin olağan olduğunu belirtir. Beslenme güçlüklerine yönelik çalışmaları inceleyen bir meta-analiz, yöntemlerin çocukların yediği miktarı artırmada daha başarılı olduğunu, çeşitliliğin ise daha az ölçüldüğünü ve kanıtların çoğunun küçük çalışmalara dayandığını aktarır.

Otizmli çocuk kendi başına yemek yiyebilir mi?

Evet, otizmli çocuklar kendi başına yemek yemeyi adım adım öğretimle öğrenebilir; ancak bu süre ve gereken destek her çocukta farklıdır. MEB’in kitabı, motor becerilerdeki sınırlılıkların yemek yeme gibi öz bakım becerilerinin kazanılmasını zorlaştırabileceğini belirtir. AAP de hekimlerin ailelere çocuğun kendi kendine yemesini desteklemeyi önerebileceğini belirtir.

Yemek becerileri basitten zora sıralanır. MEB’in 4–6 yaş öz bakım listesi bağımsız yemekle başlar; bardağa su doldurma, sofrayı kurmaya yardım etme, bıçak kullanma ve sofra kurallarına uyma gibi becerilerle devam eder. Her becerinin bir ön koşulu vardır: Kitaba göre çocuğun kaşıkla yemek için önce kaşığı tutabilmesi, çatala geçmek için de döküp saçarak da olsa kaşıkla çorba içebilmesi ve verilen yiyeceği çiğneyebilmesi gerekir.

Kavrama gibi el becerilerini evde desteklemenin yollarını ince motor becerileri anlatan rehberimizde bulabilirsiniz.

Kaşık kullanmak adım adım nasıl öğretilir?

Kaşık kullanmak, beceri küçük adımlara bölünerek ve her adımda verilen yardım giderek azaltılarak öğretilir; buna beceri analizi denir. Otizmde kanıta dayalı uygulamaları derleyen NCAEP raporu, bu adımların baştan sona doğru tek tek öğretilebileceğini ya da son adımdan başlayıp geriye doğru ilerlenebileceğini açıklar.

Adım	Çocuktan beklenen	Başlangıçta verilebilecek destek
1	Sandalyesine oturmak	Sandalyeyi gösterip “Otur” demek, gerekirse eliyle yönlendirmek
2	Kaşığı kavramak	Elini kaşığın üzerinde tutarak kavramasına yardım etmek
3	Kaşığı tabağa daldırmak	Önce sizin göstermeniz, sonra elini hafifçe yönlendirmek
4	Kaşığa yemek almak	Kaşığı kolay alınan yumuşak bir yiyecekle doldurmasına yardım etmek
5	Kaşığı ağzına götürmek	Bileğinden hafifçe desteklemek, sonra yalnız işaret etmek
6	Dudaklarıyla yemeği almak	Model olmak, “Ağzını kapat” gibi kısa bir söz kullanmak
7	Kaşığı tabağa geri bırakmak	Tabağı göstererek işaret etmek

Geriye doğru ilerlemek bazı çocuklarda işinizi kolaylaştırır. Örneğin önce siz kaşığı doldurup ağzına yaklaştırırsınız, çocuk yalnız son hareketi yapar; bu adım yerleştikçe ondan bir önceki adımı da kendisinin yapmasını beklersiniz.

MEB’in kitabı, yardımın yoğunluğunun sırayla azaltılmasını önerir: önce elinden tutarak fiziksel yardım ya da tam model, sonra daha az yardım ve kısmi model, ardından yalnız işaret ve kısa söz, en sonunda yardımsız deneme. Kitaptaki öneriler şöyle özetlenebilir:

• Doğru zamanı seçin: Çalışmayı çocuğun acıktığı öğün saatinde ve öğün boyunca yapın.
• Uygun araç kullanın: Çocuğun eline uygun büyüklükte bir kaşık seçin; ucu sivri çatal gibi zarar verebilecek araçlardan kaçının.
• Sevdiği yiyecekle başlayın: Çatala geçerken köfte ya da karpuz gibi çatala kolay saplanan ve çocuğun sevdiği yiyecekleri kullanın.
• Davranışı söyleyerek övün: “Aferin” demek yerine “Kaşığı ağzına ne güzel götürdün” gibi yaptığı şeyi anın.
• Genelleyin: Beceri yerleşince farklı öğünlerde, farklı yerlerde, farklı kişilerle ve farklı yiyeceklerle tekrarlayın.

Çocuk yardım almadan yapabildiğinde bir sonraki adıma geçilir; hâlâ yardıma ihtiyacı varsa aynı adımda kalınır. Kitap, kaşıkla çorba içebildiği hâlde içmeyen bir çocukta sorunun beceri eksikliği değil, isteklilik olabileceğini de hatırlatır; bu durumda öğretimden çok ödülün sistemli kullanılması önem kazanır.

Kendi başına yemek, otizmli çocuğun eğitim programındaki öz bakım hedeflerinden biridir. Büşra Nur Gökçe, İstanbul Avrupa Yakası’nda çocuğun kendi evinde otizm özel dersi veren bir çocuk gelişimcidir. Evde birebir derslerde kaşık ve çatal kullanımı, sofraya oturma ve sofra rutinleri ailenin kendi mutfağında ve öğün saatlerinde çalışılabilir; kilo, sindirim ve diyetle ilgili kararlar hekime ve diyetisyene bırakılır.