Otizmli Çocukla Evde Oyun: Etkinlik Önerileri ve Oyuncak Seçimi

Oyun, çocukların dünyayı tanıdığı ve başkalarıyla bağ kurduğu en doğal yoldur. Otizm spektrumundaki çocuklar da oynar; yalnız oyunları çoğu zaman yaşıtlarınınkinden farklı görünür ve bazı oyun becerilerinin adım adım öğretilmesi gerekir. Aşağıdaki öneriler evde, gündelik malzemelerle uygulanabilecek etkinlikler içindir.

Otizmli çocuklar oyun oynar mı?

Evet, otizmli çocuklar oyun oynar; ancak oyuncağı amacından farklı kullanmak, aynı hareketi tekrar etmek ya da tek başına oynamayı seçmek sık görülür. CDC, hep aynı biçimde oynamayı, oyuncakları sıraya dizip sıra bozulunca üzülmeyi ve 12 aya kadar el çırpma gibi karşılıklı basit oyunları oynamamayı otizmde görülebilecek işaretler arasında sayar.

Millî Eğitim Bakanlığı’nın 2024 tarihli otizm aile eğitimi kitapları, oyundaki farklılıkları şöyle özetler:

• Oyuncakla kendine göre bir oynama yolu bulmak; örneğin arabayı sürmek yerine tekerleğini çevirmek ya da arabaları sıraya dizmek
• Koku, ses, doku gibi duyusal uyaran veren oyunları tercih etmek
• Saç tarama ya da bardağı tabağa koyma gibi işlevsel oyunları daha az oynamak
• Hayali (sembolik) oyunda ve rol paylaşılan oyunlarda belirgin güçlük yaşamak
• Kuralları anlamayı ve sıra beklemeyi gerektiren kurallı oyunlarda zorlanmak

Bu güçlükler oyunun öğrenilemeyeceği anlamına gelmez. Hayali oyun üzerine yapılan araştırmaları inceleyen bir derleme, otizmli çocukların kendiliğinden hayali oyun üretmekte zorlandığını, ancak oyun ortamı yapılandırıldığında bu güçlüğün azaldığını bildirir.

Oyun otizmli çocuğun gelişimi için neden önemli?

Oyun yalnızca eğlence değildir; Amerikan Pediatri Akademisi’nin 2018 tarihli raporuna göre ebeveynle ve akranlarla oynanan, gelişime uygun oyun sosyal-duygusal, bilişsel, dil ve öz düzenleme becerilerini destekler. Aynı rapor, oyunun çocukla ona bakan yetişkinler arasındaki güvenli ve besleyici ilişkiyi desteklediğini, oyun sırasındaki karşılıklı keyif ve uyumun da bedenin stres yanıtını düzenlemeye yardım ettiğini vurgular.

MEB’in 4–6 yaş otizm aile eğitimi kitabı, oyun becerilerindeki güçlüklerin akranlarla etkileşimi büyük ölçüde engellediğini, uygun oyun becerileri arttıkça kendini uyarıcı davranışların da azalabildiğini belirtir. Kitap bu nedenle oyun becerilerinin öğretiminin öncelikli hedefler arasında yer alması gerektiğini söyler.

Oyun, ebeveynin en çok katkı sağlayabildiği alanlardan biridir. İngiltere’nin ulusal sağlık kılavuzlarını hazırlayan NICE, okul öncesi çocuklarda ortak dikkati, etkileşimi ve karşılıklı iletişimi artırmak için eğitimli bir uzmanın yürüttüğü, oyuna dayalı ve ebeveyn aracılığıyla uygulanan çalışmaların düşünülmesini önerir.

Oyun becerileri hangi sırayla gelişir?

Oyun genellikle nesneyi keşfetmekten başlar, nesneyi amacına uygun kullanmaya, ardından “-mış gibi” yapmaya ve kurallı oyunlara doğru ilerler. Aşağıdaki tablo, MEB’in aile eğitimi kitaplarındaki oyun türlerini ve CDC’nin gelişim basamaklarını bir araya getirir; yaşlar tipik gelişim içindir.

Oyun türü	Tipik gelişimde yaklaşık dönem	Örnek
Duyu-motor (keşif) oyunu	Doğumdan 12 aya	Nesneyi ağza götürmek, tekrar tekrar yere atıp izlemek
İşlevsel oyun	14 ay civarı; 18 ayda oyuncakla basit oynama	Arabayı sürmek, oyuncak telefonu kulağa götürmek
Hayali (sembolik) oyun	18–24 ay civarı başlar; 30 ayda nesneyle “-mış gibi” yapma	Bloğu oyuncak bebeğe yemek gibi yedirmek
Yanında oynama ve birlikte oynama	30 ayda yanında, 3 yaşta diğer çocukların oyununa katılma	Kum havuzunda yan yana kova doldurmak
Yapı-inşa oyunu	Okul öncesi boyunca giderek karmaşıklaşır	Bloklarla yol, köprü, ev yapmak
Rol oyunu (sosyo-dramatik)	4 yaşa kadar başka biri gibi davranma	Doktorculuk, öğretmencilik, evcilik
Kurallı oyun	Basit biçimleri 2–3 yaşta, karmaşıkları 5–6 yaşta	Eşleme oyunları, körebe, mendil kapmaca, domino

Otizmli çocukta bu sıraya yaşa göre değil, çocuğun bulunduğu düzeye göre bakılır. NICE de oyuna dayalı çalışmaların çocuğun gelişim düzeyine göre ayarlanmasını ister. Yaşa göre diğer becerileri çocuk gelişim basamakları rehberimizde bulabilirsiniz.

Otizmli çocuğun oyununa nasıl katılırsınız?

En iyi başlangıç, çocuğunuzun zaten oynadığı oyuna onun kurallarıyla katılmak ve oyunu bir adım ileri taşımaktır. NICE’ın önerdiği oyuna dayalı çalışmalar da ebeveynin çocuğun iletişim biçimine duyarlılığını artırmayı ve çocuğun etkileşimli oyununu genişletmeyi hedefler.

1. Yanında yer alın. Onun oyuncağına benzer bir oyuncakla, yüzünüzü kolayca görebileceği bir yükseklikte oturun.
2. Önce onun yaptığını yapın. Arabaları diziyorsa siz de dizinin sonuna bir araba ekleyin.
3. Oyuna sıra katın. Bir blok sizden, bir blok ondan; kule yıkılınca sıra yeniden başlar.
4. Tek bir yenilik ekleyin. MEB’in kitabındaki kamyon oyununda olduğu gibi, yük taşıyan kamyonu benzinliğe ya da yıkamaya götürmek oyunu bir basamak genişletir.
5. Ortak dikkat anları yaratın. İlginç bir şeyi gösterip “Aa, şuna bak!” deyin ve onun da bakmasını bekleyin.
6. Keyif bitmeden bırakın. Oyunu çocuk sıkılmadan sonlandırmak, bir sonraki oyuna isteğini korumaya yardım edebilir.

Bu tür yaklaşımların araştırma desteği vardır. ABD’de 22–36 aylık 86 otizmli çocuk ve ebeveyniyle yapılan randomize bir çalışmada, ebeveynlerine 10 hafta boyunca oyuna dayalı bir program uygulamalı olarak öğretilen çocukların ebeveynleriyle ortak oyunda geçirdiği süre, yalnız bilgilendirme alan gruba göre belirgin biçimde arttı ve bu fark altı ay sonra da sürdü. Çocukların oyun çeşitliliğinde ve ulaştıkları en üst oyun düzeyinde de daha küçük ölçekli iyileşmeler görüldü.

Aynı araştırma grubunun bir başka çalışmasında, çocuğun işaretlerine hemen ve uygun biçimde karşılık veren ve öğrendiği yolları daha çok kullanan ebeveynlerin, çocuklarıyla ortak oyunda daha uzun süre geçirdiği görüldü.

Daha geniş bir tablo için Cochrane’in 17 randomize çalışmayı ve 919 çocuğu kapsayan derlemesine bakılabilir. Derleme, ebeveyn aracılığıyla yürütülen çalışmaların en güçlü etkisini ebeveyn ile çocuk arasındaki ortak dikkat ve uyumda bulmuş, çocuğun dil ve diğer becerilerindeki kazanımlara dair kanıtı ise belirsiz ve düşük kaliteli olarak değerlendirmiştir. Oyun sırasında konuşmayı destekleme yollarını otizmli çocukların konuşma gelişimini anlatan yazımızda ayrıca ele aldık.

Otizmli çocuklarla evde hangi etkinlikler yapılabilir?

Evde yapılabilecek etkinliklerin çoğu ek malzeme gerektirmez; önemli olan, etkinliği çocuğun düzeyine uygun seçmek ve bir yetişkinle karşılıklı oynamaktır. Aşağıdaki örnekler MEB’in 0–3 ve 4–6 yaş otizm aile eğitimi kitaplarındaki oyun listelerinden ve CDC’nin gelişim önerilerinden derlenmiştir.

Etkinlik	Ne gerekir?	Neyi destekler?
Ce-e ve saklama-bulma	Bir örtü ya da yastık	Ortak dikkat, karşılıklı etkileşim
Fış fış kayıkçı	Yalnızca siz ve çocuğunuz	Göz teması, beklenti, sıra
Karşılıklı top yuvarlama	Yumuşak bir top	Sıra alma, ortak dikkat
Kule yap, yık, yeniden yap	Bloklar ya da boş kutular	Sıra alma, neden-sonuç
Doldur-boşalt	Bir kova ve küçük nesneler	El becerisi, neden-sonuç
Halka geçirme, iç içe kaplar	Halkalı çubuk ya da plastik kaplar	El-göz koordinasyonu, problem çözme
Oyuncak bebeği besleme ve uyutma	Bebek, kaşık, battaniye	Taklit, işlevsel ve hayali oyun
Sofra kurma oyunu	Plastik tabak, kaşık, peçete	Taklit, sıra, adım izleme
Kamyonla yük taşıma	İki araba, kartondan yol, oyuncak meyveler	Hayali oyun, sıra, ortak dikkat
Kuklaları konuşturma	Çorap kukla ya da parmak kukla	Hayali oyun, iletişim
Hareketli şarkılar ve parmak oyunları	Tanıdık çocuk şarkıları	Taklit, dikkat
Oyun hamuru	Hamur, merdane, kalıplar	İnce motor, duyusal keşif
Su ve kum oyunları	Leğen, kap, kepçe	Duyusal keşif, paylaşma
Kurabiye yapma	Basit bir tarif ve mutfak gereçleri	Adım izleme, günlük yaşam becerileri
Eşleme ve hafıza kartları	Aynı resimden iki kart	Kurallı oyun, sıra bekleme

Etkinlikleri seçerken çocuğun şu an yapabildiğinden bir adım ilerisini hedefleyin. Bloklarla hiç oynamayan çocuk için ilk hedef kuleyi birlikte yıkmak olabilir; kule kurabilen çocuk için ise bloklarla bir garaj yapmak.

Otizmli çocuklar için hangi oyuncaklar seçilmeli?

Otizmli çocuk için en iyi oyuncak, sizinle birlikte oynamaya davet eden, çocuğun düzeyine ve ilgisine uyan basit bir oyuncaktır. Amerikan Pediatri Akademisi’nin 2019 tarihli oyuncak raporu, oyuncakların en çok, ebeveyni çocukla dil, hayal ve problem çözme dolu bir oyunda buluşturduğunda işe yaradığını, dijital “oyuncakların” benzer yararına dair kanıt olmadığını vurgular.

Marka yerine şu türlere bakabilirsiniz:

• Neden-sonuç oyuncakları: Bir düğmeye basınca açılan kutular, rampadan yuvarlanan toplar, devrilen kuleler. MEB’in 0–3 yaş kitabı neden-sonuç ilişkisi kurmayı bu dönemde gelişen bilişsel beceriler arasında sayar.
• Duyusal oyuncaklar: Oyun hamuru, su ve kum oyunları, farklı dokulardan kumaşlar, çıngıraklar. Duyusal oyunları seven bir çocukla ortak oyuna buradan başlamak kolay olabilir.
• Yapı-inşa oyuncakları: Bloklar, iç içe geçen kaplar, basit yapbozlar, ipe boncuk dizme takımları.
• Hayali oyun setleri: Oyuncak mutfak gereçleri, bebek ve battaniyesi, doktor çantası, araba ve garaj, kuklalar.
• Sıra alma oyunları: Top, domino, eşleme ve hafıza kartları, zar atmadan oynanabilen basit kutu oyunları.

MEB’in aile eğitimi kitapları oyuncak seçiminde çocuğun düzeyinin ve ilgilerinin dikkate alınmasını önerir. Çocuğunuz trenlere ya da harflere özel bir ilgi duyuyorsa bu ilgiyi yeni oyunlara köprü olarak kullanabilirsiniz; örneğin trenle yük taşıyıp oyuncak hayvanları istasyona götürmek gibi.

Duyusal hassasiyeti olan çocukta oyun nasıl uyarlanır?

Duyusal hassasiyeti olan çocukta önce hangi uyaranın rahatsız ettiği, hangisinin arandığı gözlenir; oyun buna göre sadeleştirilir ya da zenginleştirilir. CDC, seslere, kokulara, tatlara, görüntülere ve dokulara alışılmadık tepkiler vermeyi otizmde görülebilecek işaretler arasında sayar.

İngiltere’deki bir NHS çocuk sağlığı hizmetinin rehberi bu farklılıkları iki uçta anlatır. Aşırı duyarlı bir çocuk kulaklarını kapatabilir, dokunulmaktan kaçabilir ya da ayakları yerden kesildiğinde kaygılanabilir; az duyarlı bir çocuk ise yüksek sesler, dönme, sallanma ya da sıkı baskı arayabilir.

Gözlediğiniz durum	Oyunda deneyebilecekleriniz
Yüksek seslerden rahatsız oluyor	Sesli oyuncakları kaldırın, televizyonu kapatın, şarkıları alçak sesle söyleyin
Hamur ya da kum gibi dokulardan kaçıyor	Önce izlemesine izin verin, kaşık ya da kalıpla dokunmayı deneyin, zorlamayın
Sürekli dönmek, zıplamak, sallanmak istiyor	Salıncak, karşılıklı zıplama ya da yakalamaca gibi hareketli oyunları programa koyun
Kalabalık ve parlak ortamda bunalıyor	Oyunu sakin bir odada, yumuşak ışıkta oynayın; dinlenebileceği bir köşe ayırın

NICE de ışık, gürültü ve renk gibi duyusal hassasiyetlerin ortam düzenlenirken dikkate alınmasını ister. Aynı NHS rehberi, duyusal ihtiyaçların zamanla değişebileceğini hatırlatır; bu yüzden bir dönem işe yaramayan bir oyunu birkaç ay sonra yeniden denemek faydalı olabilir. Duyusal güçlükler günlük hayatı belirgin biçimde zorluyorsa ergoterapistin ne yaptığını ve duyu bütünleme hakkında bilinenleri ABA, ergoterapi ve duyu bütünleme farkını anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

Dikkati kısa süren otizmli çocukla oyun nasıl sürdürülür?

Dikkati kısa süren çocukla oyun, kısa ve sık tekrarlanan oturumlarla, dikkat dağıtıcılardan arındırılmış bir ortamda sürdürülür. MEB’in aile eğitimi kitapları, oyun sırasında televizyon, tablet ve telefon gibi uyaranların ortamdan kaldırılmasını, sabırsızlanan çocukta ise çalışma süresinin adım adım artırılmasını önerir.

• Doğru zamanı seçin: MEB’in kitaplarına göre karnı aç ya da yorgun bir çocukla nitelikli bir oyun zamanı geçirmek mümkün değildir.
• Seçim sunun: MEB’in 0–3 yaş kitabı, sevdiği oyuncakların fotoğraflarından küçük bir albüm hazırlayıp oyun zamanında “Bunu mu, bunu mu?” diye sormayı önerir.
• Ortamı sadeleştirin: Rafta yalnızca birkaç oyuncak bırakın; diğerlerini kapalı kutularda tutup dönüşümlü çıkarın.
• Başı ve sonu belli olsun: Bir sepetten çıkan oyuncakla başlayıp sepete koyarak bitirmek, oyunun ne zaman biteceğini somutlaştırır.
• Başarıyla bitirin: Çocuk dağılmaya başlamadan önce, iyi giden bir anda oyunu sonlandırın.

Oyunun bitişine ya da sevdiği bir etkinlikten ayrılmaya sert tepki veren çocuklarda geçişleri kolaylaştırmanın yollarını otizmli çocuğa nasıl davranılacağını anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

Ekran yerine otizmli çocukla ne oynanabilir?

Ekranın yerini en iyi, sizinle yüz yüze oynanan basit oyunlar alır; yukarıdaki tablodaki etkinliklerin çoğu ekran saatlerinin yerine konabilir. MEB’in aile eğitimi kitapları da televizyon, tablet ve akıllı telefonla geçen zamanın sınırlandırılmasını ve bunun yerine evde ya da parkta hareketli oyunlar planlanmasını önerir.

Pratikte ekranı kapattığınız saate önceden bir oyun yerleştirmek ve o oyunu her gün aynı saatte tekrar etmek geçişi kolaylaştırabilir. Ekran süresi ve gelişim ilişkisini ekranın otizme yol açıp açmadığını tartışan yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Oyun becerileri için ne zaman destek almak gerekir?

Çocuğunuz uzun süre yalnız aynı oyunu tekrarlıyor, karşılıklı oyuna hiç katılmıyor ya da yaşıtları rol oyunları kurarken oyuncakla işlevsel oynamakta hâlâ zorlanıyorsa bir uzmanla birlikte bir oyun planı yapmak yararlı olabilir. NICE, oyuna dayalı sosyal iletişim çalışmalarının eğitimli bir uzman tarafından yürütülmesini ve okul öncesi dönemde ebeveynlerin sürece katılmasını önerir. Tanı ve tıbbi değerlendirme ise hekime aittir.

Büşra Nur Gökçe, İstanbul Avrupa Yakası’nda çocuğun kendi evinde otizm özel dersi veren bir çocuk gelişimcidir. Evde birebir derslerde oyuncakla amacına uygun oynama, oyunu sürdürme ve çeşitlendirme gibi oyun becerileri, çocuğun kendi oyuncaklarıyla ve ailenin evde sürdürebileceği oyunlar üzerinden çalışılabilir.