Uyaran Eksikliği Nedir, Otizmden Farkı Ne? Belirtiler ve Doğru Adımlar

Çocuğunuzun geç konuştuğunu ya da oyuna pek katılmadığını fark ettiğinizde, çevrenizden “uyaran eksikliğidir, kreşe verin geçer” ya da tam tersine “bu otizm olabilir” gibi yorumlar duymuş olabilirsiniz. İki yorum da kaygıyı artırır, ama hiçbiri bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bu yazıda bu ifadenin ne anlama geldiğini, otizmden nasıl ayrıldığını ve evde neler yapabileceğinizi kaynaklara dayanarak anlatıyoruz.

Uyaran eksikliği nedir, bir tanı mı?

Uyaran eksikliği bir tanı değil, çocuğun çevresinde konuşma, oyun ve karşılıklı etkileşimin yetersiz kaldığını anlatmak için kullanılan yaygın bir ifadedir. 2023’te yayımlanan Türkçe bir derleme makalesi de bu durumun Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı el kitabı DSM-5’te tanı olarak yer almadığını belirtir. Yani bir çocuğa “uyaran eksikliği tanısı” konmaz; ifade daha çok olası bir nedeni tarif etmek için kullanılır.

İfadenin işaret ettiği ihtiyaç ise iyi tanımlanmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), UNICEF ve Dünya Bankası’nın 2018’de yayımladığı Besleyici Bakım Çerçevesi (Nurturing Care Framework), çocukların gelişimi için birbirine bağlı beş bileşen sayar: iyi sağlık, yeterli beslenme, güvenlik, duyarlı bakım ve erken öğrenme fırsatları. “Uyaran eksikliği” denildiğinde kastedilen çoğu zaman son ikisinin, yani duyarlı bakımın ve öğrenme fırsatlarının azlığıdır.

Aynı çerçeve, gebelikten 3 yaşa kadar olan dönemi beynin en hızlı büyüdüğü ve çevresel etkilere en duyarlı olduğu dönem olarak tanımlar. Bu yüzden ilk yıllardaki etkileşim gerçekten önemlidir. Ama bu, gelişimi geride kalan her çocuğun nedeninin ortam olduğu anlamına gelmez.

Uyaran eksikliği belirtileri nelerdir?

Uyaran eksikliğinin resmî bir belirti listesi yoktur, çünkü bir tanı değildir; internette bu başlıkla sıralanan davranışlar ise büyük ölçüde otizmin erken uyarı işaretleriyle aynıdır. Sağlık Bakanlığı’na bağlı İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü’nün otizm sayfasında sayılan işaretler arasında göz temasının olmaması, adı söylendiğinde dönmeme, istediği nesneyi parmağıyla göstermeme ve dil gelişiminde gecikme bulunur. Yukarıda andığımız derleme makalesi de iki durumun belirtilerinin benzediğini ve bu yüzden sık karıştırıldığını vurgular.

Bu örtüşme önemli bir şeyi gösterir: Belirtiye bakarak nedeni bulmak mümkün değildir. Geç konuşan, oyuna az katılan ya da göz teması kısa süren bir çocukta neden ortam olabilir, otizm olabilir, işitme sorunu ya da başka bir gelişimsel durum olabilir; birkaçı aynı anda da bulunabilir.

Bu yüzden bir listeye bakıp “bizimki uyaran eksikliği” sonucuna varmak yerine, gözlemlerinizi not edip hekime götürmek daha doğru olur. CDC de ailelere yaşa uygun gelişim listesini doldurmalarını ve endişelerini doktorla paylaşmalarını önerir. Not alırken şunlara dikkat edebilirsiniz:

• Fark ettiğiniz davranışın ne zamandan beri sürdüğü
• Çocuğunuzun önceden yapıp sonra bıraktığı bir beceri olup olmadığı
• Gün içinde kiminle, ne kadar ve nasıl vakit geçirdiği: oyun, sohbet, ekran
• Daha çok oynayıp konuştuğunuz dönemlerde bir değişiklik görüp görmediğiniz

Uyaran eksikliği mi otizm mi, evde anlaşılır mı?

Hayır, uyaran eksikliği ile otizmi evde ayırt etmek mümkün değildir; bu ayrımı çocuğu değerlendiren hekim yapar. İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü’ne göre otizm tanısını çocuk ve ergen psikiyatristleri koyar; aile hekimleri de uzman değerlendirmesi gerektiğini düşündükleri 18–36 aylık çocukları çocuk psikiyatrisine yönlendirir. CDC’ye göre otizmi gösteren kan testi gibi tıbbi bir test yoktur; hekim çocuğun gelişim öyküsüne ve davranışlarına bakarak karar verir.

Bilinmesi gereken bir nokta daha var: Etkileşimin az olması otizmi dışlamaz. Bir çocuk hem yeterince oyun ve konuşma fırsatı bulamamış hem de otizmli olabilir; ortamın zayıf olduğunu görmek otizm olasılığını ortadan kaldırmaz. Otizmli bir çocuğun da etkileşime en az diğer çocuklar kadar ihtiyacı vardır; Besleyici Bakım Çerçevesi, gelişimsel güçlüğü olan çocukların bu bakıma diğer çocuklar kadar, hatta daha fazla ihtiyaç duyduğunu vurgular.

	“Uyaran eksikliği”	Otizm spektrum bozukluğu
Ne tür bir kavram?	Çocuğun ortamını tarif eden gündelik bir ifade	Tıbbi bir tanı
DSM-5’teki yeri	Tanı olarak yer almaz	Tanımlı bir durumdur
Neye bakılır?	Çocuğun gün içinde ne kadar ve nasıl etkileşim yaşadığına	Hekimin değerlendirdiği gelişim öyküsü ve davranışlara
Kim karar verir?	Tek başına konan bir tanı yoktur; hekim olası nedenler arasında değerlendirir	Çocuk ve ergen psikiyatristi
Etkileşimi artırmak ne söyler?	Her çocuğun gelişimine yarar, ama otizm olup olmadığını göstermez	Gelişimi destekler, ama tanıyı doğrulamaz ya da ortadan kaldırmaz

Ağır yoksunluğun otizme benzer bir tablo oluşturabildiğini gösteren en bilinen araştırma, çok kötü koşullardaki Romanya yetimhanelerinden İngiltere’deki ailelere evlat edinilen çocuklarla yapıldı. 1999’da yayımlanan bulgulara göre 4 ve 6 yaşında değerlendirilen 111 çocuğun yüzde 6’sında otizme benzer davranış örüntüleri görüldü. Bu çocuklar 4 yaşında otizme çok benziyor, 6 yaşına kadar daha belirgin ilerleme göstermeleriyle ayrılıyordu; ancak aynı grubun yetişkinliğe kadar izlendiği 2023 tarihli çalışma, güçlüklerin önemli bir kısmının yıllarca sürdüğünü gösterdi.

Bu araştırma, uzun süre ağır bakımsızlık yaşamış çocuklarla ilgilidir; sevgi dolu bir evde “yeterince oynayamadık mı?” kaygısıyla aynı şey değildir. Yine de çıkan ders açıktır: Yoksunluğa bağlı bir tablo bile otizme çok benzeyebilir, bu yüzden ayrım belirtiye bakarak yapılamaz. Evde doldurulabilen otizm tarama ölçeklerinin ne işe yaradığını ve sınırlarını evde otizm testinin yapılıp yapılamayacağını anlattığımız yazıda ele aldık.

Uyaran eksikliği olan çocuğa evde ne yapılır?

Çocuğun evde en çok ihtiyaç duyduğu şey pahalı oyuncaklar değil, onun işaretlerini fark edip karşılık veren bir yetişkinle karşılıklı konuşma ve oyundur. Besleyici Bakım Çerçevesi duyarlı bakımı, çocuğun hareketlerini, seslerini, jestlerini ve isteklerini gözlemleyip bunlara karşılık vermek olarak tanımlar. Aynı belgeye göre bakım veren kişi çocuğuyla göz teması kurduğunda, çocuğun baktığı yere baktığında ve onunla sırayla konuştuğunda erken öğrenmenin temelini atmış olur.

Sırayla konuşmanın önemi araştırmalarda da görülüyor. 2018’de Psychological Science dergisinde yayımlanan bir çalışmada, evde yetişkinlerle daha çok karşılıklı konuşma yaşayan 4–6 yaş çocukların beyninde dille ilişkili bir bölgenin, hikâye dinlerken daha fazla etkinleştiği görüldü. Araştırmacılara göre bu ilişkide çocuğun duyduğu sözcüklerin sayısından çok, konuşmanın karşılıklı olması belirleyiciydi.

Günlük rutinler bunun için yeterli fırsat sunar:

1. Yemek, banyo ve giyinme sırasında yaptığınız şeyi anlatın; çocuğunuz bir ses ya da hareketle karşılık verdiğinde ona yanıt verin ve yeniden sıra bırakın.
2. Çocuğunuzun ilgisini izleyin: Baktığı ya da uzandığı şeyi adlandırın, oyunu onun seçtiği şeyin etrafında kurun.
3. Bardak, boş kap, tencere ve kaşık gibi ev eşyalarını oyuna katın; Besleyici Bakım Çerçevesi bu tür eşyaların çocuğun nesneleri tanımasına yardım ettiğini belirtir.
4. El sallayıp “bay bay” demek gibi basit taklit oyunları oynayın; çerçeve, ilk yıllarda becerilerin gülümseme, göz teması, taklit ve bu tür küçük oyunlarla kazanıldığını anlatır.
5. Her gün birlikte resimli kitaba bakın, şarkı söyleyin, hikâye anlatın. Çocuk hareketsiz oturduğu anlarda bile, ekran yerine bir yetişkinle yapılan bu tür etkinlikler DSÖ’nün 2019 rehberinde gelişim için çok önemli görülür.
6. Hareket için yer açın. Aynı rehber, 1–4 yaş çocukların günde en az 180 dakikayı farklı türde fiziksel etkinliklerle geçirmesini ve puset ya da mama sandalyesi gibi yerlerde bir saatten uzun süre bağlı kalmamasını önerir.

Ekran bu konuda en sık sorulan başlıklardan biridir. Kısaca söylemek gerekirse, DSÖ’nün aynı rehberine göre ilk iki yılda ekrana yer yoktur; 2–4 yaşta da süre günde bir saati geçmemeli, daha azı daha iyidir. Ekranın otizme yol açıp açmadığını, “sanal otizm” ifadesini ve yaşa göre ekran sınırlarını ekran ve otizm ilişkisini anlattığımız yazıda ayrıntılı ele aldık.

Uyaran eksikliği geçer mi, ne kadar sürede düzelir?

Bu soruya herkes için geçerli bir süre vermek mümkün değildir; ne kadar ilerleme olacağı gecikmenin nedenine ve çocuğa göre değişir. Gecikmenin asıl nedeni ortam değil de otizm, işitme sorunu ya da başka bir gelişimsel durumsa, yalnızca evdeki etkileşimi artırmak yeterli olmayabilir. Bu yüzden “birkaç haftada düzelir” gibi vaatlere de, “bekleyin, kendiliğinden geçer” tavsiyelerine de temkinle yaklaşın.

Evde yapılanların fark yaratabildiğini gösteren kanıtlar ise var. 18–60 aylık, dil güçlüğü olan çocuklarla yapılmış 18 çalışmayı birleştiren 2011 tarihli bir meta-analizde, anne babaların uyguladığı yapılandırılmış dil programlarının çocukların söyleneni anlama ve kendini ifade etme becerilerine olumlu etkisi bulunmuştur. Yine de yukarıdaki yetimhane araştırmasının gösterdiği gibi, benzer koşullardan gelen çocuklar bile çok farklı yollar izleyebilir; tek bir çocuğun nasıl ilerleyeceği önceden bilinemez.

Pratik yol, iki şeyi aynı anda yapmaktır: Bir yandan evdeki etkileşimi artırın, öte yandan değerlendirme için randevu alın. CDC’nin mesajı açıktır: Bir endişeniz varsa beklemeyin, çünkü erken harekete geçmek gerçek bir fark yaratabilir. Hekim otizm tanısı koyarsa, bu tanının seyrini ve “geçer mi” sorusunu otizmin geçip geçmediğini anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Uyaran eksikliği düşünülen çocukta ne zaman beklemeden doktora gidilmeli?

Çocuğunuz yaşına göre beklenen becerilerden birini ya da birkaçını yapmıyorsa, daha önce kazandığı bir beceriyi kaybettiyse ya da gelişiminde bir sorun olduğunu düşünüyorsanız beklemeden çocuk doktorunuza ya da aile hekiminize başvurun. CDC’nin “Çocuğunuzun gelişiminden endişeli misiniz?” sayfası ve yaşa göre gelişim listeleri bu konuda aynı mesajı verir: Beklemeyin. Şu durumlar özellikle ertelenmemelidir:

• Daha önce söylediği sözcükleri ya da yapabildiği becerileri kaybetmesi
• Yaşına göre beklenen gelişim basamaklarından birini ya da birkaçını karşılamaması
• Oynama, öğrenme, konuşma, davranma ya da hareket etme biçiminde bir sorun olduğunu düşünmeniz
• Adı söylendiğinde dönmemesi, göz teması kurmaması ya da istediği şeyi parmağıyla göstermemesi

CDC, çocuğu en iyi ailesinin tanıdığını hatırlatır ve endişelerinizi doktorla paylaşırken doldurduğunuz gelişim listesini yanınızda götürmenizi önerir. Evde daha çok oynayıp konuşmaya başlamış olmanız, bu randevuyu ertelemek için bir neden değildir.

Hangi uzmana gidileceğini ve muayeneye nasıl hazırlanılacağını çocuğu konuşmayan ailelere yol gösteren yazımızda anlattık. Yaşa göre beklenen becerileri çocuk gelişim basamakları sayfamızda, iki yaş civarındaki uyarı işaretlerini de 2 yaşında gelişim geriliği belirtilerini anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

Denver testi uyaran eksikliğini gösterir mi?

Hayır, Denver II uyaran eksikliğini ya da otizmi göstermez; çocuğun dört gelişim alanında yaşıtlarına göre nerede durduğuna bakar. Denver II, 0–6 yaş çocuklarda kişisel-sosyal, ince motor-uyumsal, dil ve kaba motor alanlarını tarayan bir tarama aracıdır. CDC’ye göre tarama, çocuğun daha fazla desteğe ve ayrıntılı değerlendirmeye ihtiyacı olup olmadığını anlamaya yarar; tanı yerine geçmez.

Konumuz açısından ilginç bir ayrıntı var: Denver II’yi geliştiren ekibin 1992’de yayımladığı makaleye göre testte, çocuğun bir beceriyi deneme fırsatı hiç olmadığında bunu ayrıca kaydetmeye yarayan bir puanlama seçeneği bulunur. Yani uygulayıcı “yapamıyor” ile “hiç denememiş” arasındaki farkı not edebilir. Bunun nedenini ise test söylemez.

Denver II taraması neyi gösterebilir?	Neyi gösteremez?
Dört gelişim alanında yaşıtlarına göre geride kalma işareti olup olmadığını	Geride kalmanın nedenini: ortam, otizm, işitme ya da başka bir durum
Hangi alanın daha yakından izlenmesi gerektiğini	Otizm olup olmadığını; otizm için ayrı tarama araçları kullanılır
Belli aralıklarla tekrarlandığında gelişimdeki değişimi	Çocuğun ne kadar sürede yaşıtlarına yetişeceğini
Hekimle paylaşılabilecek standart bir gözlem sonucunu	Tanıyı; tanıyı hekim koyar

CDC’nin aktardığına göre Amerikan Pediatri Akademisi de genel gelişim taramasından ayrı olarak 18 ve 24. aylarda otizme özgü tarama önerir. Denver II’nin nasıl uygulandığını ve sonuçların nasıl yorumlandığını Denver testini anlatan rehberimizde ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Çocuk gelişimci Büşra Nur Gökçe, İstanbul Avrupa Yakası’nda 0–6 yaş çocuklarla evde Denver II gelişim taraması yapıyor ve bu test için uygulayıcı sertifikasına sahip. Tarama çocuğun alıştığı ortamda 30–45 dakika sürer, sonunda aileye yazılı bir sonuç özeti verilir. Bu özet bir tanı değildir; olası bir gecikme görülürse bir sonraki adım hekim değerlendirmesidir.